U-441
![]() Okręt podwodny typu VII na Atlantyku | |
Klasa | |
---|---|
Typ | |
Historia | |
Stocznia | |
Położenie stępki |
15 października 1940 |
Wodowanie |
13 grudnia 1941 |
![]() | |
Wejście do służby |
21 lutego 1942 |
Zatopiony |
30 czerwca 1944 |
Dane taktyczno-techniczne | |
Wyporność • na powierzchni • w zanurzeniu |
|
Długość |
67,1 metra |
Szerokość |
6,2 metra |
Zanurzenie |
4,74 metra |
Zanurzenie testowe |
100 metrów |
Rodzaj kadłuba | |
Materiał kadłuba | |
Napęd | |
2 silniki wysokoprężne o łącznej mocy 3200 KM 2 silniki elektryczne o łącznej mocy 750 KM 2 śruby | |
Prędkość • na powierzchni • w zanurzeniu |
|
Zasięg |
powierzchnia: 8500 Mm przy 10 węzłach |
Sensory | |
GHG, S-Gerät | |
Uzbrojenie | |
początkowo: 1 działo kal. 88 mm 1 działko plot. kal. 20 mm 14 torped | |
Wyrzutnie torpedowe |
5 × 533 mm |
Załoga |
44 |
U-441 – niemiecki okręt podwodny typu VIIC z okresu II wojny światowej. Okręt wypierał 769 ton w położeniu nawodnym i 871 ton pod wodą, a jego główną bronią było 14 torped kalibru 533 mm wystrzeliwanych z pięciu wewnętrznych wyrzutni. Jednostka rozwijała na powierzchni prędkość ponad 17 węzłów, osiągając zasięg 8500 Mm przy prędkości 10 węzłów.
Zwodowany 13 grudnia 1941 roku w stoczni Schichau w Gdańsku, został przyjęty do służby w Kriegsmarine 21 lutego 1942 roku. W czasie służby operacyjnej w składzie 1. Flotylli U-Bootów okręt odbył dziewięć patroli i misji bojowych, podczas których zatopił jeden statek handlowy o pojemności 7051 BRT i zestrzelił dwa samoloty. W 1943 roku jednostkę przebudowano na U-flak, jednak wobec niepowodzenia koncepcji okręt przywrócono do stanu pierwotnego. U-441 został zatopiony bombami głębinowymi 30 czerwca 1944 roku na wodach kanału La Manche przez brytyjskie fregaty i samolot bombowy.
Projekt i budowa
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Jednostki typu VIIC były kolejnym ewolucyjnym ulepszeniem najliczniej budowanych w Niemczech okrętów typu VII. Poprzednik – typ VIIB – miał zbyt mały zasięg i za mało miejsca pod pokładem, by móc zainstalować sonar[1][2]. Opracowany w 1938 roku projekt nowego okrętu różnił się od poprzedniej wersji m.in. zwiększoną grubością blach kadłuba sztywnego (z 16 do 18,5 mm, co zwiększyło maksymalną głębokość zanurzenia z 200 metrów do 250–280 metrów), przedłużeniem kadłuba o 60 cm i kiosku o 30 cm oraz powiększeniem zbiorników paliwa o 5,4 m³, co poprawiło zasięg[3][4]. Powiększone rozmiary pozwoliły na instalację aktywnego sonaru S-Gerät , uzupełniając pasywny Gruppenhorchgerät (GHG)[1][2]. Do zakończenia wojny do służby weszło 568 okrętów typu VIIC[5][6] .
U-441 zamówiony został 5 stycznia 1940 roku[7][8]. Został zbudowany w stoczni Schichau w Gdańsku jako jeden z 64 okrętów typu VIIC zamówionych w tej wytwórni[9][10]. U-441 otrzymał numer stoczniowy 1492 (Werk 1492)[7][11] . Stępkę okrętu położono 15 października 1940 roku, a zwodowany został 13 grudnia 1941 roku[7][12] .
Dane taktyczno-techniczne
[edytuj | edytuj kod]U-441 był średniej wielkości okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej[13]. Długość całkowita wynosiła 67,1 metra, szerokość 6,2 metra i zanurzenie 4,74 metra[6][14]. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 9,6 metra[6] . Wykonany ze stali pancernej CM 351 Kruppa o grubości 18,5 mm kadłub sztywny miał 50,5 metra długości i 4,7 metra szerokości[6][15]. Podzielony był grodziami na sześć przedziałów wodoszczelnych: (od dziobu): I – przedział torpedowy ze sterami głębokości oraz GHG, II – przedział akumulatorów wraz z pomieszczeniami załogi, magazynem amunicji i toaletą, III – centrala z pomieszczeniem wielofunkcyjnym (mieszczącym drugą baterię akumulatorów, pomieszczenia załogi i kambuz), IV – przedział silników spalinowych, V – przedział silników elektrycznych, VI – rufowy przedział torpedowy ze sterami kierunku i głębokości[16]. Kadłub ciśnieniowy otoczony był kadłubem lekkim wykonanym z blach o grubości 4–8 mm[17]. Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 769 ton, a w zanurzeniu 871 ton[14][18][a].
Okręt napędzany był na powierzchni przez dwa 6-cylindrowe, czterosuwowe silniki wysokoprężne Krupp-Germaniawerft F46 z doładowaniem o łącznej mocy 3200 KM przy 470-490 obr./min, zaś pod wodą poruszał się dzięki dwóm silnikom elektrycznym prądu stałego AEG GU 460/8-276 o łącznej mocy 750 KM przy 295 obr./min[11][14]. Dwa wały napędowe obracały dwie śruby, zapewniając maksymalną prędkość 17–17,6 węzła na powierzchni i 7,6 węzła w zanurzeniu[11][14]. Zasięg wynosił 8500 Mm przy prędkości 10 węzłów w położeniu nawodnym (3250 Mm przy prędkości maksymalnej) oraz 80 Mm przy prędkości 4 węzłów pod wodą (130 Mm przy 2 węzłach)[14][19]. Zbiorniki mieściły 113,47 tony paliwa, a energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów AFA 33 MAL 800 E po 62 ogniwa o łącznej pojemności 9160 Ah, masie 62 tony i czasie rozładowania 20 godzin[19]. Dopuszczalna głębokość zanurzenia wynosiła 100 metrów, zaś głębokość zgniecenia 250–280 metrów[11][20].
Okręt wyposażony był w pięć wyrzutni torped kalibru 533 mm (cztery na dziobie i jedną rufową), z łącznym zapasem 14 torped (wymiennie okręt mógł przenosić 26 min typu TMA lub 39 min typu TMB)[21][22]. Uzbrojenie artyleryjskie stanowiło początkowo umieszczone przed kioskiem działo pokładowe kalibru 88 mm SK C/35 L/45, z zapasem amunicji wynoszącym 220–250 naboi oraz pojedyncze działko przeciwlotnicze kalibru 20 mm C/38 L/65[6][21]. Jednostka wyposażona też była w pasywny sonar GHG i aktywny S-Gerät , a do obserwacji służyły dwa peryskopy Zeissa: bojowy i nocny[11][23].
Załoga okrętu składała się z czterech oficerów oraz 40 podoficerów i marynarzy[19][24][b].
Służba
[edytuj | edytuj kod]U-441 został przyjęty do służby w Kriegsmarine 21 lutego 1942 roku[7] . Dowództwo okrętu objął kpt. mar. (niem. Kapitänleutnant) Klaus Hartmann[25] . U-Boot otrzymał numer poczty polowej M 25 534[8]. Do połowy września 1942 roku załoga jednostki przechodziła szkolenie w składzie 5. Flotylli, operując z Kilonii[7][8]. 17 września okręt wyszedł z Kilonii, docierając 27 września do Trondheim[26] .
Pierwszy rejs bojowy
[edytuj | edytuj kod]1 października 1942 roku U-441 wyszedł z Trondheim na swój pierwszy patrol bojowy[26] , zostając tego dnia przyporządkowany do 1. Flotylli U-Bootów w Breście[7][8]. Po wpłynięciu na północny Atlantyk U-Boot w dniach 10–16 października wchodził w skład wilczego stada „Panther”, które powstało w celu zaatakowania płynących w kierunku zachodnim alianckich konwojów[26][27]. Między 16 a 29 października U-441 operował w składzie stada „Puma”, którego zadaniem było zaatakowanie konwoju ON-139, a następnie HX-212[26][28]. 25 października dowódca okrętu i oficer wachtowy zostali zmyci za burtę, ale obaj zostali uratowani przez załogę w ciągu ośmiu minut[26] . 7 listopada U-441 dotarł do Brestu po 38 dniach spędzonych w morzu, nie przeprowadzając żadnego ataku[26] .
Drugi rejs bojowy
[edytuj | edytuj kod]7 grudnia U-Boot wyszedł z Brestu na swój drugi patrol na Atlantyku, jednak już 11 grudnia z nieznanych powodów powrócił do bazy[29] . Okręt wyszedł powtórnie w morze dwa dni później, wchodząc 22 grudnia w skład wilczego stada „Spitz”, powstałego w celu przechwycenia płynącego z Wielkiej Brytanii na zachód konwoju ONS-154[29][30]. 27 grudnia o godzinie 19:37 U-441 zatopił za pomocą torpedy pozostały za konwojem i uszkodzony w nocy przez U-356 zbudowany w 1923 roku holenderski parowiec „Soekaboemi” o pojemności 7051 BRT, przewożący 5000 ton drobnicy (na pozycji 47°25′N 25°20′W/47,416667 -25,333333)[29][31] . Następnego dnia okręt został przydzielony do wilczego stada „Falke”, w składzie którego operował do 14 stycznia 1943 roku[29][32]. Do Brestu jednostka zawinęła 22 stycznia, po 41 dniach spędzonych w morzu[29] .
Trzeci rejs bojowy
[edytuj | edytuj kod]W swoją trzecią misję bojową U-441 wyszedł z Brestu 27 lutego 1943 roku[33] . U-Boot w dniach 6–13 marca wchodził w skład wilczego stada „Neuland”, które powstało na południe od Grenlandii w celu zaatakowania płynącego na Wyspy Brytyjskie konwoju SC-121, a następnie HX-228[33][34]. Między 14 a 20 marca okręt operował w składzie stada „Dränger”, utworzonego w celu przechwycenia płynącego na wschód konwoju SC-122, a później HX-229[33][35]. 20 marca na zachód od Irlandii okręt został zaatakowany przez brytyjską łódź latającą Short Sunderland, odnosząc niewielkie uszkodzenia[33] . Od 21 do 28 marca jednostka została przyporządkowana do wilczego stada „Seewolf”, którego zadaniem było zaatakowanie konwojów SC-123 i HX-230[33][36]. U-441 powrócił do portu w Breście 11 kwietnia, spędzając w morzu 44 dni[33] .
Przebudowa na U-flak
[edytuj | edytuj kod]16 kwietnia 1943 roku U-441 został wytypowany do przebudowy na okręt do aktywnego zwalczania alianckich samolotów (U-flak), stanowiących coraz większe zagrożenie dla niemieckich U-Bootów wychodzących na patrole z baz w Zatoce Biskajskiej (wraz z U-256, U-621 i U-953)[37]. Modyfikacji uległo uzbrojenie artyleryjskie jednostki: zdemontowano działo pokładowe kal. 88 mm, a w zamian zostały zamontowane dwa poczwórne zestawy działek kal. 20 mm C/38 L/65 z tarczami ochronnymi oraz pojedyncze działko automatyczne kal. 37 mm FlaK M42 L/69[11][38][c]. Do tego na mostku zamontowano karabin maszynowy MG 42[38]. Okręt zabierał tylko pięć torped umieszczonych w wyrzutniach, a miejsce zajmowane do tej pory przez torpedy zapasowe zostało wykorzystane na zwiększony zapas amunicji przeciwlotniczej i rozmieszczenie dodatkowego personelu (załoga jednostki została powiększona do 67 osób, wliczając w to lekarza okrętowego)[39]. Ograniczono też ilość zabieranego paliwa, z uwagi na krótsze misje na pobliskich wodach Zatoki Biskajskiej[39].
Remont i przebudowa U-441 zakończyła się w maju 1943 roku, a okręt otrzymał oznaczenie „U-flak 1”[7][39]. 16 maja, w zastępstwie chorego kpt. mar. Klausa Hartmanna, dowództwo okrętu objął kpt. mar. Götz von Hartmann, dowodzący wcześniej U-555 i U-563[7][40] .
Czwarty rejs bojowy
[edytuj | edytuj kod]22 maja 1943 roku „U-flak 1” wyszedł z Brestu na swoją czwartą misję bojową[41][42] . 24 maja o godzinie 20:50 na wodach Zatoki Biskajskiej płynący na powierzchni okręt został zaatakowany przez łódź latającą Short Sunderland nr EJ139 z 228. Dywizjonu RAF Coastal Command, pilotowaną przez por. pil. H.J. Debnama[39][42] . U-Boot ostrzelał samolot, ciężko go uszkadzając, lecz ten spadając do morza, zdążył zrzucić na U-Boota pięć bomb głębinowych, powodując uszkodzenie okrętu i raniąc obsadę pomostu (w wyniku zestrzelenia zginęła cała, 11-osobowa załoga samolotu)[39][42] . Uszkodzony „U-flak 1” powrócił do bazy w Breście 25 maja, gdzie trafił do stoczni na remont[38][42] .
Piąty rejs bojowy
[edytuj | edytuj kod]W swoją piątą misję bojową okręt wyszedł z Brestu 8 lipca[39][43] . 12 lipca na wodach Zatoki Biskajskiej płynący na powierzchni U-Boot stał się celem ataku trzech samolotów myśliwsko-bombowych Bristol Beaufighter z 248. Dywizjonu RAF[39][43] . Skoordynowane ataki samolotów mimo otworzenia silnego ognia przeciwlotniczego przez „U-flak 1” doprowadziły do śmierci 10 i zranienia 13 członków załogi okrętu podwodnego, w tym dowódcy i wszystkich oficerów[43][44]. Dowodzenie objął lekarz okrętowy, kpt. mar. dr Paul Pfaffinger, któremu udało się wydać rozkaz zanurzenia i uratować jednostkę, która następnego dnia powróciła do Brestu[41][43] .
Negatywne doświadczenia związane z użyciem U-Bootów przeznaczonych do zwalczania samolotów spowodowały podjęcie decyzji o ponownej przebudowie okrętu na konwencjonalną jednostkę torpedową[7][38]. Zdemontowano dwa poczwórne zestawy Flakvierling kal. 20 mm, instalując w zamian dwa zdwojone stanowiska działek tego samego kalibru i typu[11] . 6 sierpnia dowództwo okrętu objął ponownie kpt. mar. Klaus Hartmann[7][25] .
Szósty rejs bojowy
[edytuj | edytuj kod]23 października U-441 wyszedł z Brestu na szósty atlantycki patrol[45] . Okręt w dniach 25–31 października wchodził w skład wilczego stada „Schill”, którego zadaniem było przechwycenie alianckich konwojów płynących do i z Gibraltaru[45][46]. Uszkodzony przez okręty eskorty U-Boot po 23 dniach spędzonych w morzu powrócił do bazy w Breście 8 listopada[45][47].
Siódmy rejs bojowy
[edytuj | edytuj kod]W swoją siódmą misję bojową U-441 wyszedł z Brestu 18 stycznia 1944 roku[48] . U-Boot w dniach od 26 stycznia do 3 lutego wchodził w skład wilczego stada „Hinein”, a następnie „Igel 1” (3–17 lutego), które tworzyły linię patrolową na wodach wschodniego Atlantyku[48][49]. 3 lutego okręt nawiązał kontakt bojowy z konwojem ON-222, jednak nie zdołał wyjść na dogodną do ataku pozycję[50]. Między 17 a 22 lutego okręt operował w składzie stada „Hai 1”, utworzonego w celu przechwycenia wypływających z Kanału Północnego konwojów ONS-29 i ON-224[48][51]. Od 22 lutego do 1 marca jednostka została przyporządkowana do wilczego stada „Preussen”, którego zadaniem było zaatakowanie konwoju ON-225[48][52]. 2 marca na środkowym Atlantyku okręt został zaatakowany i uszkodzony przez niezidentyfikowany aliancki samolot[48][53]. U-441 powrócił do portu w Breście 14 marca, spędzając w morzu 57 dni, po czym został skierowany na remont[48][53].
Ósmy rejs bojowy
[edytuj | edytuj kod]1 maja U-Boot wyszedł z Brestu na swój ósmy patrol na Atlantyku, jednak już 3 maja z nieznanych powodów powrócił do bazy[54] . Okręt wyszedł powtórnie w morze 20 maja, powracając do bazy po 8 dniach pobytu w morzu 27 maja[54] .
Ostatni rejs i utrata okrętu
[edytuj | edytuj kod]Na wieść o rozpoczęciu lądowania w Normandii 6 czerwca 1944 roku U-Boot wyruszył z Brestu z rozkazem powstrzymania floty inwazyjnej, kierując się do Zatoki Sekwańskiej[55][56]. Następnego dnia okręt został zaatakowany na zachodnich podejściach do kanału La Manche przez bombowiec Vickers Wellington z 407. Dywizjonu RCAF, jednak załodze udało się zestrzelić napastnika[7][55] . 30 czerwca na zachód od Guernsey U-441 został zatopiony bombami głębinowymi przez bombowiec Consolidated B-24 Liberator z 224. Dywizjonu RAF oraz brytyjskie fregaty HMS „Essington” (K353), HMS „Duckworth” (K351), HMS „Domett” (K473) i HMS „Cooke” (K471) (na pozycji 49°37′N 3°41′W/49,616667 -3,683333)[7] . Zginęła cała, licząca 51 osób załoga U-Boota[7][d].
Podsumowanie działalności bojowej
[edytuj | edytuj kod]U-441 odbył dziewięć misji bojowych, spędzając w morzu 262 dni[60] . W ich trakcie zatopił holenderski statek handlowy „Soekaboemi” o pojemności 7051 BRT[31] oraz zestrzelił dwa samoloty[42][55] .
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242 podaje wyporność 749/851 ton; Rössler 1989 ↓, s. 335 i Miller 2000 ↓, s. 27 761/865 ton, zaś Gogin 2022 ↓ i Showell 2006 ↓, s. 81 769/1070 ton.
- ↑ W momencie zatopienia na pokładzie U-441 przebywało 51 ludzi[7] .
- ↑ Bielak 2010 ↓, s. 31 podaje, że oprócz dwóch poczwórnych zestawów działek kal. 20 mm na okręcie zamontowano działko półautomatyczne kal. 37 mm SK C/30.
- ↑ Podczas wojny Admiralicja brytyjska uznała, że okręt został zatopiony 18 czerwca na pozycji 49°03′N 4°48′W/49,050000 -4,800000 przez samolot bombowy Vickers Wellington HF331 z polskiego 304. Dywizjonu z załogą por. pil. Leopolda Antoniewicza[56][57], a późniejsze ustalenia wskazywały, że zatopienia dokonał 8 czerwca na zachód od Brestu bombowiec Consolidated B-24 Liberator z 224. Dywizjonu RAF (na pozycji 48°27′N 5°47′W/48,450000 -5,783333)[58][59].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Rössler 1989 ↓, s. 115.
- ↑ a b Borowiak 2009a ↓, s. 89.
- ↑ Rössler 1989 ↓, s. 115–116.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 90–91.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 94.
- ↑ a b c d e VIIC ↓.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n U-441 ↓.
- ↑ a b c d Borowiak 2009b ↓, s. 292.
- ↑ F Schichau ↓.
- ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 208.
- ↑ a b c d e f g Gogin 2022 ↓.
- ↑ Miramar 2022 ↓.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 78.
- ↑ a b c d e Möller i Brack 2004 ↓, s. 73.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 92, 113.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 113, 120–132.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 114.
- ↑ Fontenoy 2007 ↓, s. 209.
- ↑ a b c Borowiak 2009a ↓, s. 93.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 91.
- ↑ a b Borowiak 2009a ↓, s. 92.
- ↑ Miller 2000 ↓, s. 27.
- ↑ Borowiak 2009a ↓, s. 126.
- ↑ Gardiner i Chesneau 1980 ↓, s. 242.
- ↑ a b Klaus Hartmann ↓.
- ↑ a b c d e f patrol 1 ↓.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 68.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 72–73.
- ↑ a b c d e patrol 2 ↓.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 161–164.
- ↑ a b Soekaboemi ↓.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 202–203.
- ↑ a b c d e f patrol 3 ↓.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 283–286.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 291–297.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 299–301.
- ↑ Bielak 2010 ↓, s. 30–31.
- ↑ a b c d Hutchinson 2001 ↓, s. 100.
- ↑ a b c d e f g Bielak 2010 ↓, s. 31.
- ↑ Götz von Hartmann ↓.
- ↑ a b Bielak 2010 ↓, s. 32.
- ↑ a b c d e patrol 4 ↓.
- ↑ a b c d patrol 5 ↓.
- ↑ Bielak 2010 ↓, s. 31–32.
- ↑ a b c patrol 6 ↓.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 477.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 481.
- ↑ a b c d e f patrol 7 ↓.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 525–526.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 526.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 528.
- ↑ Blair 1999 ↓, s. 529–530.
- ↑ a b Blair 1999 ↓, s. 531.
- ↑ a b patrol 8 ↓.
- ↑ a b c patrol 9 ↓.
- ↑ a b Blair 1999 ↓, s. 612.
- ↑ Jaśkiewicz 2018 ↓, s. 204-205.
- ↑ Bielak 2010 ↓, s. 33.
- ↑ Borowiak 2009b ↓, s. 292–293.
- ↑ patrole ↓.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Maciej Bielak. U-flak – pułapki na samoloty. „Morze, Statki i Okręty”. 4 (100). XV, kwiecień 2010. Warszawa: Magnum-X. ISSN 1426-529X.
- Clay Blair: Hitlera wojna U-Bootów. Ścigani 1942–1945. Warszawa: Wydawnictwo Magnum, 1999. ISBN 83-85852-42-5.
- Mariusz Borowiak: Żelazne rekiny Dönitza. T. 1. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2009. ISBN 978-83-7020-400-6.
- Mariusz Borowiak: Żelazne rekiny Dönitza. T. 2. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2009. ISBN 978-83-7020-406-8.
- Conway’s All the World’s Fighting Ships 1922–1946. Robert Gardiner, Roger Chesneau (red.). London: Conway Maritime Press, 1980. ISBN 0-85177-146-7. (ang.).
- Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2007. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
- Ivan Gogin: "VIIC" type seagoing submarines (1940–1944). Navypedia. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: F Schichau GmbH, Danzig. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Kapitänleutnant Götz von Hartmann. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Kapitänleutnant Klaus Hartmann. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-441. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-441. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-441. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-441. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-441. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-441. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-441. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-441. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrol info for U-441. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Patrols by U-441. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Soekaboemi. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: Type VIIC. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Guðmundur Helgason: U-441. uboat.net. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Robert Hutchinson: Jane’s Submarines: War Beneath the Waves from 1776 to the Present Day. Londyn: HarperCollins, 2001. ISBN 978-0-00-710558-8. (ang.).
- Łukasz Jaśkiewicz: 304 Dywizjon Bombowy „Ziemi Śląskiej” im. ks. Józefa Poniatowskiego. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2018. ISBN 978-83-7889-829-0. OCLC 1100412224.
- David Miller: U-Boats: History, Development and Equipment, 1914–1945. London: Conway Maritime Press, 2000. ISBN 978-0851777900. (ang.).
- Eberhard Möller, Werner Brack: The Encyclopedia of U-Boats: From 1904 to the Present. London: Greenhill Books, 2004. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
- Eberhard Rössler: The U-Boat: The Evolution And Technical History Of German Submarines. Annapolis: Naval Institute Press, 1989. ISBN 0-87021-966-9. (ang.).
- Jak Mallmann Showell: The U-Boat Century: German Submarine Warfare 1906–2006. London: Chatham Publishing, 2006. ISBN 978-1-86176-241-2. (ang.).
- U-441 (6114353). miramarshipindex.nz. [dostęp 2022-09-12]. (ang.).
- Dobre Artykuły
- Nazwy okrętów niemieckich
- Niemieckie okręty podwodne typu VII zatopione podczas II wojny światowej
- Niemieckie okręty podwodne zatopione bombami głębinowymi
- Niemieckie okręty podwodne zatopione przez lotnictwo
- Okręty podwodne typu VIIC
- Okręty zbudowane w F. Schichau GmbH
- Statki i okręty zatopione w kanale La Manche