Towarzystwo Naukowe im. Szewczenki
Towarzystwo Naukowe im. Tarasa Szewczenki (ukr. Наукове товариство імені Шевченка, NTSz) – najstarsza ukraińska instytucja naukowa działająca we Lwowie w latach 1873–1940, reaktywowana w 1989 (w latach 1947–1989 działała na emigracji w Europie Zachodniej oraz Ameryce).
Powstanie i działalność
[edytuj | edytuj kod]Powstało 11 grudnia 1873 we Lwowie z inicjatywy Ołeksandra Konyskiego i Ołeksandra Barwinskiego[1] jako towarzystwo literackie pod nazwą Towarzystwo im. Szewczenki (Towarystwo im. Szewczenka)[2]. W 1892 roku zostało zreorganizowane przez Mychajłę Hruszewskiego, Wołodymyra Hnatiuka i Iwana Frankę w stowarzyszenie naukowe na wzór Akademii Umiejętności w Krakowie i odtąd zaczęło pełnić nieformalnie funkcję pierwszej ukraińskiej Akademii Nauk. Utworzono wówczas w jego ramach 3 sekcje problemowe: filologiczną, historyczno-filozoficzną i matematyczno-przyrodniczo-medyczną[3]. Według nowego przyjętego wówczas statutu jego celem było pielęgnowanie i rozwijanie nauki w języku ojczystym, pielęgnowanie sztuki, gromadzenie i konserwowanie wszelkich pamiątek, starożytności i przedmiotów naukowych Rusi-Ukrainy. W związku z tym miało prowadzić: badania naukowe z filologij ruskiej i słowiańskiej, z historii rusko-ukraińskiej literatury i sztuki, z historii, i archeologii Ukrainy-Rusi, a także z nauk filozoficznych, politycznych, ekonomicznych i prawniczych, matematycznych, przyrodniczych z geografią i lekarskich. Towarzystwo swą działalność opierało na organizowaniu odczytów, dyskusji naukowych, zjazdów uczonych, literatów i artystów, a także ożywionej działalności wydawniczej[3]. Pracami Towarzystwa kierował w tym czasie Wydział w którego skład wchodzili Julijan Cełewycz (prezes), Ołeksandr Barwinski, Kyryło Pankowski, Jewhen Gromnicki, Ołeksandr Kułaczkowśkyj, oraz jako zastępcy członków Piotr Ogonowskyj i prof. Iwan Werchratsk[3]. Od 1898 Towarzystwo mieściło się we własnej kamienicy przy ul. Czarnieckiego 26 (Wynnyczenki) wzniesionej w 1880 według projektu Michała Fechtera. W budynku tym znajdowała się kancelaria, drukarnia, biblioteka, księgarnia, muzeum, pracownie ukraińskich artystów. Muzeum posiadało zbiory etnograficzne, kolekcję huculszczyzny, zbiory ceramiki, pisanek, znalezisk prehistorycznych. W 1912 z powodu braku miejsca Towarzystwo zakupiło sąsiednią kamienicę pod nr. 24, do której przeniesiono część zbiorów muzealnych[potrzebny przypis].
NTSz od 1892 wydaje wydawnictwo seryjne Записки Наукового товариства імені Шевченка, do 2009 ukazało się 257 tomów Zapisek. NTSz wydawało też w latach 1900–1939 wydawnictwo Chronika Naukowogo towarystwa im. Szewczenka u Lwowi, Ponadto jego sekcje wydawały periodycznie tomy rozpraw tematycznych i nieperiodycznie m.in. Żereła do istoryi Rusy-Ukrajiny (od 1895), Ukrajinśko-ruśkyj archiw (1905). Pod jego patronatem ukazywały się „Literaturno-naukowyj wisnyk” (1898–1906) i seria Ukrajinśka biblioteka (od 1901).
W latach I wojny światowej Towarzystwo zostało zamknięte przez okupujące Lwów władze rosyjskie, jednak odrodziło się w latach II Rzeczypospolitej. Jego znanymi członkami byli m.in. Stepan Kaczała, Omelan Ohonowski, Julijan Romanczuk. Wsparcie finansowe tej inicjatywie zapewnili Jełyzaweta Skoropadśka-Myłoradowycz i Ołeksandr Konyśkyj. Stawiali oni sobie za cel organizację badań naukowych i ich popularyzację.
Po agresji ZSRR na Polskę i okupacji Lwowa przez Armię Czerwoną, Towarzystwo zostało zlikwidowane przez władze sowieckie 12 stycznia 1940, Jego funkcję w okresie sowieckim pełniła Akademia Nauk Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.
W 1947 z inicjatywy Wołodymyra Kubijowycza i Iwana Rakowskiego Towarzystwo wznowiło swą działalność na emigracji. Kubijowycz w latach 1947–1963 był sekretarzem generalnym NTSz, W 1952 towarzystwo stało się federacją oddziałów działających w Australii, USA, Kanadzie, Francji. W latach 1952–1985 prezesem oddziału w Paryżu był Kubijowicz. W tym okresie nakładem NTSz ukazała się Encykłopedija Ukrajinoznawstwa (t. 1–8 1949–70) oraz Ukraine. A Concise Encyclopedia (t. 1–2, Toronto 1963–68).
Po upadku Związku Sowieckiego działalność NTSz została reaktywowana we Lwowie w 1989 r. Jego pierwszym przewodniczącym został Ołeh Romaniw.
Archiwum
[edytuj | edytuj kod]Najcenniejsze zbiory archiwum Towarzystwa zostały wywiezione ze Lwowa przez Niemców w 1944 do Adelina (obecnie Zagrodno) na Dolnym Śląsku tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej do Lwowa. Jesienią 1945 zostały one przypadkowo odnalezione, a następnie przewiezione do Warszawy i złożone w Bibliotece Narodowej.
Dokumenty tego archiwum obejmują następujące zagadnienia:
- Rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej (1918–1919),
- Ukraińska Armia Galicyjska (UHA) (1918–1920),
- Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne (UNDO) (1922–1938),
- Ukraińska Reprezentacja Parlamentarna w Sejmie II RP (1924–1938),
- Obozy internowanych żołnierzy armii URL w Polsce (1919–1922),
- Partyzancko-Powstańczy Sztab Armii UNR gen. Tiutiunnyka (1919–1922),
- Towarzystwo Proswita (1892–1939),
- archiwum Dmytra Doncowa (1907–1939),
- archiwum senatorki Ołeny Kysielewskiej (1928–1939),
- archiwum Iwana Łypy (1902–1938).
W latach 1997, 1999 i w 2001 roku prowadzone były rozmowy w sprawie wymiany ww. archiwów na znajdujące się w archiwach ukraińskich zbiory Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, zbiory Władysława Łozińskiego, księgozbiór ks. Witolda Czartoryskiego (tzw. Księgozbiór z Honfleur), zbiory Bolesława Orzechowicza, pamiątki polskie z Muzeum Narodowego im. Króla Jana III we Lwowie, obiekty z kolekcji Adama Smolińskiego i inne[4].
Prezesi Towarzystwa we Lwowie
[edytuj | edytuj kod]- Kornyło Suszkewycz (1873–1885)
- Sydir Hromnickyj (1885–1887, 1889–1891)
- Demian Hładyłowycz (1887–1889, 1891–1892)
- Julijan Cełewycz (1892)
- Ołeksandr Barwinśkyj (1893–1897)
- Mychajło Hruszewski (1897–1913)
- Stepan Tomasziwskyj (1913–1918)
- Wasyl Szczurat (1919–1923)
- Kyryło Studynśkyj (1923–1932)
- Wołodymyr Łewyćkyj (1932–1935)
- Iwan Rakowśkyj (1935–1940)
po reaktywacji:
- Ołeh Romaniw (1989–2005)
- Ołeh Kupczynśkyj (2005–2014)
- Roman Kusznir (od 2014)
- Z tym tematem związana jest kategoria:
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ K. Grunberg, B. Sprengel: Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 175.
- ↑ Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-10-06] .
- ↑ a b c Iwan Franko, Towarzystwo imienia Szewczenki, „Kurjer Lwowski”, nr 78 z 18 marca 1892, s. 2–3.
- ↑ Odpowiedź na interpelację w sprawie Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie [online], orka2.sejm.gov.pl [dostęp 2017-11-06] .
Bibliografia, literatura, linki
[edytuj | edytuj kod]- Ołeh Kupczynśkyj: Наукове товариство імені Шевченка. w: Енциклопедія історії України: Т. 7. Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. Київ: Wyd. Наукова думка, 2010, s. 203–213. ISBN 966-00-0632-2.
- Wołodymyr Kubijowycz: Наукове Товариство ім. Шевченка у 1939–1952 pp. w: Український історик, 1973, Nr 01–02
- Towarzystwo w USA
- Strona Towarzystwa
- Записки Наукового товариства імені Шевченка, t. 1–216 (1892–1991) (wersja elektroniczna)