Azərbaycan mentaliteti: Redaktələr arasındakı fərq
→top: Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırma |
Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri yönləndirməsi silindi Teq: Yönləndirmənin silinməsi |
||
Sətir 1: | Sətir 1: | ||
[[Fayl:Köhnə Bakı küçəsi.jpeg|250px|thumb|right|Köhnə Bakı küçəsi]] |
|||
#İSTİQAMƏTLƏNDİRMƏ[[Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri]] |
|||
{{Azərbaycan mədəniyyəti üfüqi}} |
|||
'''Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri''' və ya '''Azərbaycan mentaliteti''' — [[Azərbaycan mühiti]]ndə və [[Azərbaycan mədəniyyəti|mədəniyyət]]ində vacib hesab edilən davranış normaları (ədəb),{{Bax|#Ədəb|1}} ailə dəyərləri,{{Bax|#Keçmiş dövrdə ailə|1}} inanclar,{{Bax|#İnanclar|1}} ənənələr{{Bax|#Adət-ənənə|1}} və s.-ni əhatə edən anlayış. |
|||
Dəyərlər [[Azərbaycan milliyyətçiliyi|azərbaycançılığı]]n vacib tərkib hissəsidir, Azərbaycan Prezidentinin andiçmə mərasimi mətnində ənənələrlə birlikdə qeyd edilir, prezident dəyərlərə və ənənələrə sadiq qalacağını qeyd edir. 2017-ci ildə Azərbaycanda [[Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fondu]] yaradılmışdır.{{Bax|#Azərbaycançılıqda rolu|1}} |
|||
== Tarixi == |
|||
{{Həmçinin bax|Azərbaycan köçəri həyatı|Azərbaycan sufizmi}} |
|||
=== Erkən dövr === |
|||
{{Şəkillər sırası|Mirza Gadim Iravani - Darvish.jpg|Dərvişlər xalçası.jpg|e1 = 150 |
|||
|e2 = 210 |
|||
|mətn = [[Mirzə Qədim İrəvani]]nin "''[[Dərviş (İrəvani)|Dərviş]]''" rəsmi (solda) və [[Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi]]ndə dərviş xalçası |
|||
|color = black |
|||
|üfüqi = left |
|||
}} |
|||
XIII əsr [[Qafqaz və tarixi Azərbaycan ərazisində monqol–türk əlaqələri|monqol işğalı və ondan sonrakı dövrlərdə]] [[Elxanilər]]in həm İran Azərbaycanı, həm müasir Azərbaycanın üzərində hakimiyyət qurması burada yayılmış [[şamanizm|şamançılıq]] adətlərinin güclənməsinə gətirib çıxarmışdır. Şamanizm adətləri İslamın təsiri ilə dəyişikliklərə məruz qalmış, zərərsiz və vacib olmayan yerlərdə [[Azərbaycan xalq dini|özünü qorumuşdur]]. Qədim adət-ənənə qaydaları [[Azərbaycan mühiti|Azərbaycan mədəni mühiti]]ndə uşaq [[Azərbaycan folkloru|folklor]] və [[Azərbaycan xalq oyunları|oyunları]]nda, geniş xalq təbəqələrinin [[Azərbaycanda mərasimlər|mərasim]] və inanclarında yaşamağa davam etmişdir. Məsələn, azərbaycanlıların [[Adına günü|cümə axşamı]] ölülərin ruhuna hörmətən yediyi aşın qədim şamanizm qalıntısı olduğuna şübhə yoxdur.{{sfn|Caferoğlu|1956|pp=66-67}} Bir [[Azərbaycan nağılları|Azərbaycan nağılı]]nda şahzadələr nişanlılarını seçmək üçün qızlara alma atması adəti XVII əsrdə Azərbaycanda yaşayan monqollarda mövcud olmuşdur.<ref>{{cite book| author = | chapter = Царевич и лягушка| chapter-url = | format = | url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01008593418?page=22&rotate=0&theme=white| title = Фольклор Азербайджана и прилегающих стран| orig-year = | agency = Азербайджанский государственный научно-исследовательский ин-т, Отд-ние языка, литературы и искусства (под ред. А. В. Багрия)| edition = | location = Баку| date = 1930| publisher = Изд-во АзГНИИ| volume = 1| pages = 30–33| series = | isbn = | ref = А. В. Багрия| access-date = 2023-06-17| archive-date = 2022-07-31| archive-url = https://web.archive.org/web/20220731133129/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01008593418?page=22&rotate=0&theme=white| url-status = live}}</ref><ref>{{cite book | author = Челеби Э. | chapter = Описание крепости Шеки/О жизни племени ит-тиль | chapter-url = | format = | url = https://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi4/frametext7.htm | title = Книга путешествия. (Извлечения из сочинения турецкого путешественника ХVII века). Вып. 3. Земли Закавказья и сопредельных областей Малой Азии и Ирана | orig-year = | agency = | edition = | location = Москва | date = 1983 | publisher = Наука | volume = | pages = 159 | series = | isbn = | access-date = 2023-06-17 | archive-date = 2023-04-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230418203500/https://www.vostlit.info/Texts/rus10/Celebi4/frametext7.htm | url-status = live }}</ref> |
|||
Elxani hökmdarı [[Hülakü xan]]ın vəziri [[Nəsirəddin Tusi]] monqol və şərq türklərinin adət, mədəniyyət və ənənələrinə tamamilə vaqif olmuş, onun oğlu da tamamilə türkləşmişdir. Əslən yəhudi olan, vəzir [[Fəzlullah Rəşidəddin]] də türk adət və ənənələrini mənimsəmişdir. [[Fəzlullah Rəşidəddin]]in oğulları Qiyasəddin və Cəlaləddin türklər tərəfindən fəzilət və əxlaqları, Elxani qanun və nizamlarını bildiklərini görə mədh edilib sevilmişdir.{{sfn|Togan|1981|p=282}} |
|||
[[Azərbaycan sufizmi|Sufizm]] Azərbaycan mənəvi həyatında böyük rol oynayıb və bu rol hələ də davam edir.<ref name="axundova">Ахундова Н. Ф.. Развитие суфизма в Азербайджане: возвышение шейха Сефи ад-дина Исхака Ардебили в эпоху ильханата (на основе сведений западной историографии). — АНО "Научно-исследовательский институт истории, экономики и права", 2018. — 200 с. — ISBN 978-5-906724-35-9.</ref> XIX əsrdə Azərbaycan sufi nəqşibəndi təriqətinə aid olan xəlidi şeyxləri evləri ziyarət edir, sufizm əxlaqını bu üsulla yaymağa çalışırdılar.{{sfn|Erol|2021|pp=87}} XIX əsr nəqşibəndi xadimi Almalılı Mahmud Əfəndi Kazandakı xəlifəsinə yazdığı məktubunda pis əxlaqın əlacının sufi adəti olan xəlvətə çəkilmək olduğunu qeyd edirdi.{{sfn|Erol|2021|pp=85-86}} |
|||
Gürcüstanda yaşayan [[kistlər]]in ənənəsi Azərbaycan şiə adətləri ilə gürcü xristianlığını özündə birləşdirir. Bunun sübutu kistlərin qəbirdaşlarının Azərbaycanın [[Şəhidlər Xiyabanı]]ndakı qəbirdaşları ilə bənzərliyidir.<ref>GOULD, REBECCA. "SECULARISM AND BELIEF IN GEORGIA’S PANKISI GORGE." Journal of Islamic Studies, vol. 22, no. 3, 2011, pp. 339–73. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/26200894 {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240223073355/https://www.jstor.org/stable/26200894 |date=2024-02-23 }}. Accessed 23 Feb. 2024. page 359.</ref> İslam incəsənəti üzrə türkiyəli mütəxəssis Birgül Açıkyıldız hesab edir ki, erməni qəbiristanlıqlarında (məsələn, Culfada) tapılan erməni yazıları və tipik erməni ornamentləri olan [[At və qoyun daş heykəlləri|qoç formalı qəbir daşları]] ətraf mədəniyyətlərin — kürd və Azərbaycan adət-ənənələrinin təsiri altında yaranıb. Açıkyıldızın fikrincə, zoomorf qəbir daşları daha çox düzbucaqlı [[xaçkar]]ları ilə tanınan erməni qəbiristanlıqları üçün xarakterik deyil.<ref>Birgül Açıkyıldız. The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion. — New-York: I. B. Tauris & Co Ltd, 2014. — С. 191. — ISBN 9781784532161.</ref> |
|||
Tarixən, Cənubi Dağıstanın əhalisi Azərbaycanın mədəni və davranış normalarına yönlənib, [[Azərbaycan linqvistik və mədəni mühiti]] ilə əhatələnib.<ref name="dagestani">Magomedkhan Magomedkhanov. Building of the Tower of Babel: Ethnolinguistic Processes in Dagestan. Russian Academy of Sciences, Dagestan Science Centre.</ref>{{sfn|Магомедханов|2008|pp=37}} Tatların mədəniyyəti əsrlər boyunca Azərbaycan və digər mədəniyyətlərin qarışması nəticəsində İran və türk elementləri və adət-ənənələrinə malik qarışıq mədəniyyət olmuşdur.<ref>Minahan, James B. Tat // Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia. — ABC-CLIO, 2014. — P. 261. — ISBN 9781610690188.</ref> [[Qacar dövləti]] şahzadələri Təbrizdə azərbaycanlıların əhatəsində türk dili, mədəniyyəti və adətlərinə daha çox bağlanır, taxta çıxdıqdan sonra özlərini Azərbaycan türkləri ilə əhatə edirdilər.<ref name="namik">Prof. Dr. Namiq Musalı. Kaçarlar döneminde türk kimliği ve türkçenin konumu meseleleri üzerine (тур.) // Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. — 2018. — C. 2. — S. 131–171. — ISSN 2602–2567.</ref> |
|||
=== Azərbaycançılıqda rolu === |
|||
{{Sitat qutusu |
|||
| title = |
|||
| width = 27em |
|||
| fontsize = 120% |
|||
| quote = ... Azərbaycan xalqının əsrlər boyu yaratdığı milli mənəvi dəyərlərə və ənənələrə sadiq qalacağam, onları daim uca tutacağam. |
|||
| source = [[Azərbaycan Prezidenti]]nin andiçmə mərasiminin protokol mətnindən |
|||
| fontsize = |
|||
| quoted = 1 |
|||
| align = right |
|||
}} |
|||
[[Azərbaycan milliyyətçiliyi|Azərbaycançılıq]] ideologiyası dinindən və etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, bütün azərbaycanlıları birləşdirən ümumi və bənzərsiz [[Azərbaycan kimliyi|kimliy]]in və mənəvi dəyərlər toplusunun mövcudluğu fikrinə əsaslanır.{{sfn|Gasimov|2020|pp=12-13}} [[Azərbaycan Prezidenti]] andiçmə mərasiminin protokol mətninə görə, Qurana əl basaraq, dəyərlərə və ənənələrə sadıq qalacağını və onları uca tutacağını qeyd edir, daha sonra [[Azərbaycan bayrağı]]nı öpür.<ref>{{cite news |title=Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilmiş İlham Əliyevin təntənəli andiçmə mərasimi keçirilmişdir |author= |url=https://president.az/az/articles/view/9667/print |publisher=president.az |date=19 oktyabr 2013 |accessdate=2024-10-16 |language=az |archiveurl= |archivedate=2024-10-16 }}</ref> |
|||
2017-ci ildə Azərbaycanda [[Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fondu]] yaradılmışdır.<ref name="president.azF">[http://president.az/articles/25489 Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fondunun yaradılması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180330213420/http://president.az/articles/25489 |date=2018-03-30 }}. president.az, 10.10.2017{{ref-az}}</ref> 2019-cu ildə fondun yaradılmasının ildönümündə çıxış edən, Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi rəhbəri qeyd etmişdir ki, iki il ərzində bu fond əhalini maarifləndirmək üçün, milli-mənəvi dəyərlərlə, vətənpərvərlik, tolerantlıq və s. kimi mövzularda təqribən 100 konfrans, seminar və dəyirmi masalar keçirmiş, 51 kitab nəşr etdirmiş, üç sənədli filmin istehsalını maliyyələşdirmişdir.<ref>Goyushov, A. (2018). Azerbaijan (Vol 12, 2019). In S. Müssig, J. S. Nielsen, E. Račius, S. Akgönül and A. Alibašić (eds.), Yearbook of Muslims in Europe Online. Brill.</ref> |
|||
Kifayət Ağayeva "Etika və Gender: Sosial-Əxlaqi Davranıșın Təhlili" adlı kitab ərsəyə gətirmişdir. Bu kitabda ailə və cəmiyyət çərçivəsində genderin və sosial və əxlaqi davranışın təhlili təqdim edilir.<ref>{{cite news |title=Sources and Methods: Azerbaijan: Post-Soviet Period |author=Mehrangiz Najafizadeh |url= |publisher=Encyclopedia of Women & Islamic Cultures Online |date= |accessdate=2024-10-16 |language=en |archiveurl= |archivedate=2024-10-16 }}</ref> |
|||
== Keçmiş dövrdə ailə == |
|||
[[Fayl:Yusif Vazir Chamanzaminli with his family.jpg|300px|thumb|right|Çarlıq dövrü Azərbaycan ailəsi (Çəmənzəminlilər)]] |
|||
[[Fayl:Ashurbeyov family.jpg|300px|thumb|right|Çarlıq dövrü Azərbaycan şəhər ailəsi (Aşurbəyovlar)]] |
|||
Tarixən Azərbaycanda böyük ailələrin bir yerdə yaşadığı təsərrüfatlar möcvud olmuşdur. Belə ailələrdə ailə başçısının ölümündən sonra varidatın bölünməsi baş vermir, ailə bir yerdə yaşamağa davam edirdi. Ailə başçısı "ağsaqqal" və ya "böyük ata" adlanırdı. Ata ölümündən sonra onun əvəz edəcək oğulu bacarıqlarına görə seçirdi. Ailə başçısı ailə daxili məsələləri yaşlı nəsillə, çox vaxt yaşlı qadınlar ilə məsləhətləşərək həll edirdi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild|2007|pp=354-355}} Azərbaycanda kiçik ailələr isə sadə (2 nəsil) və mürəkkəb olmaqla iki hissəyə bölünürdü.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild|2007|pp=360}} |
|||
XX əsrin əvvəllərinə qədər azərbaycanlılar arasında patriarxal ailə quruluşu xarakterik idi. Ailənin başçısı arvadın cehizi istisna olmaqla, ailənin bütün daşınar və daşınmaz əmlakının sahibi idi. Ailə başçısının imkanı olmayanda mülk şəriətə uyğun bölünürdü. Məsələn, oğlan övladı qız övladına çatan mülkün iki qatını alırdı. Ailə başçısının dul arvadı bütün mülkün səkkizdə birini və şəxsi əşyalarını alırdı.<ref name="aile">И. М. Джафарзаде, Р. И. Бабаева, М. И. Атакишиева. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Семья и семейный быт / Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 131–142.</ref> |
|||
[[Oktyabr inqilabı|İnqilabdan]] əvvəl Azərbaycanda ağsaqqallar kənd həyatında və ayrı-ayrı ailələrin həyatında məsləhətçi və vasitəçi kimi önəmli rol oynayırdı. Gənclərin və uşaqların, həmçinin qadınların (ağbirçəklər istisna olmaqla) bu və ya digər məsələnin müzakirəsində iştirak etmək hüququ yox idi. Ailə münasibətlərində kiçik həmişə böyüyə tabe olurdu. Hal-hazırda da yaşlılara hörmət azərbaycanlıların ailəvi və ictimai həyatının bir elementidir.<ref name="aile" /> |
|||
İnqiliabdan əvvəl Azərbaycan ailəsində kişinin rolu qadınınkından daha üstün idi. Qız ata evində öz anasına və ya nənəsinə tabe idi. Gəlin isə evdəki yaşca daha böyük ev sahibəsinə (qayınana və ya böyük qayının arvadı) tabe idi. Təzə evlənəndə ərin ailəsinin evində yaşayanda gəlin ailədəki kişilərdən çəkinməli, ailənin yaşlı üzvlərinin oturduğu otağa daxil olmamalı idi. Ucadan danışmaq və ya gülmək ədəbsizlik sayılırdı.<ref name="aile" /> Kənd ailələrindəki qadınlar təsərrüfat işlərində iştirak etdikləri üçün vacib məsələlərin həllində onlarla məsləhətləşilir, kişilərlə təsərrüfatda bir yerdə işlədikləri üçün şəhər qadınlarına nisbətən daha çox sərbəstlik verilirdi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild|2007|pp=364}} |
|||
Uşaqlara baxmaq tamamilə ananın məsuliyyətində idi. Ailədə oğlan uşağının yeri qızınkından fərqli idi. 6–7 yaşına çatan oğlan uşağının tərbiyəsi ilə baba, ata və böyük qardaş məşğul olurdu. Uşaqların dini tərbiyəsi də eyni yaşdan başlayırdı.<ref name="aile" /> |
|||
Sovet dövründə Azərbaycan ailəsində böyük dəyişikliklər baş verdi. Yeni həyat şəraiti ailə həyatında dəyişikliklərə səbəb oldu. Patriarxal qalıqlar demək olar ki, tamamilə yox edildi. Qadınlar kənd təsərrüfatında, sənayedə, inşaatda, mədəniyyət idarələrində və başqa yerlərdə kişilərlər bərəbər işləyirdilər. Uşaqların tərbiyəsi də bu dövrdə dəyişdi. Oğlan və qız uşaqları eyni şərtlərlə yetişdirilirdi. Uşaqların tərbiyəsində ailə ilə bərabər, uşaq bağçaları, məktəblər və internatlar vasitəsilə cəmiyyət də iştirak edirdi.<ref name="aile" /> |
|||
=== Poliqamiya və siğə === |
|||
Orta əsrlər Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında sevgiyə əsaslanan [[monoqamiya|monoqam]] (təkarvadlı) nikahlar təbliğ edilirdi. Koroğlunun övladı olmayanda ikinci arvad almaq yerinə Eyvazı övladlığa götürməsi bunun bir nümunəsidir. Azərbaycan məhəbbət dastanları arasında yalnız dördündə [[poliqamiya]]ya (çoxarvadlılıq) rast gəlinir. Bu dastanlar "Şah İsmayıl", "Əmrah", "Lətif şah" və "Valeh-Zərnigar"dır. Bu əsərlərdə qəhrəmanlar öz sevgililərinə qovuşmazdan əvvəl başqa qızlara söz verirlər.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild|2007|pp=367-369}} |
|||
Azərbaycanda tarixən çoxarvadlılığın yayılması İslam dinində dörd arvada icazə verilməsi ilə bağlıdır. Ancaq əsasən Azərbaycanda ikiarvadlılıq yayılmışdır. Dindar və imkanlı şəxslərdən başqa orta səviyyəli və yoxsul ailələr arasında ikiarvadlılığın yayılması birinci evlilikdə övladın olmaması və ya qız övladının olması ilə bağlı idi. İkinci arvad gəlin gələndən sonra evdə iki qadın arasında davalar baş verir, bəzi hallarda birinci qadın boşandığı üçün evlilik yenidən təkarvadlılığa çevrilirdi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild|2007|pp=367-369}} |
|||
Keçmişdə çoxarvadlılıq həmçinin [[levirat]] adəti ilə bağlı idi. Kişi qardaşı vəfat etdikdən sonra onun arvadı ilə evlənir və uşaqlarına sahib çıxırdı. Adət buna yol verdiyi üçün insanlar bu hallara pis baxmırdı.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild|2007|pp=367-369}} Etnoqraf [[Qiyasəddin Qeybullayev]] bu məsələnin həm də varlı ailələrdə varidatın bölünməsinin qarşısını almaq məqsədi güddüyünü qeyd etmişdir.<ref>Qiyasəddin Qeybullayev. Azərbaycanlılarda ailə və nikah. Bakı. 1995. səh. 429.</ref> |
|||
Siğə nikahları isə kişinin bir qadınla müəyyən bir vaxt üçün birlikdə yaşaması üçün bağlanırdı. Kişi siğədən doğulmuş uşağı kənar yerdə saxlayır, belə uşaq təhqiredici adlarla adlandırılırdı. Azərbaycanın [[Azərbaycan milli oyanışı|mütərəqqi]] şair və yazıçıları belə nikaha qarşı çıxmışdır.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild|2007|pp=367-369}} |
|||
<gallery mode="packed" heights="140"> |
|||
Fayl:The color of claret belongs to us.jpg|İnnabı rəng bizə məxsusdur. Ə. Əzimzadə |
|||
Fayl:The girl was born.jpg|Qız dünyaya gəlib. Ə. Əzimzadə |
|||
Fayl:The old wife and the new one.jpg|Köhnə arvad və təzə arvad. Ə. Əzimzadə |
|||
</gallery> |
|||
== Dəyərlər == |
|||
Azərbaycanlılar təbiətcə hər şey ilə maraqlanan, hazırcavab, [[Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri#İgidlik|cəsur]], azadlıq sevən, sözlərini tutan insanlardır. Bir qayda olaraq, onlar təvazökar, abırlı olurlar, mühakimələrinin və çıxardıqları nəticələrin sürəti ilə fərqlənirlər. Azərbaycanlılar kifayət qədər emosional davranırlar. Onlara və ya qohumlarına qarşı hörmətsizlik demək olar ki, həmişə onların şərəf və ləyaqətinə qəsd kimi qəbul edilir, bu, onlarda narazılıq hissi və ya kəskin reaksiyaya səbəb ola bilər. Münaqişə zamanı azərbaycanlılar emosional cəhətdən təmkinsiz və tez əsəbləşən olsalar da, məsələn, [[çeçenlər]] və ya [[osetinlər]]lə kimi ehtiyatsız davranmırlar.<ref>Этнопсихологический словарь. — М.: МПСИ. В. Г. Крысько. 1999 (англ.).</ref> |
|||
XIX əsr fransız sosioloqu [[Elize Reklü]] azərbaycanlıları belə təsvir edirdi: "''[[Cənubi Qafqaz]]da yaşayan azərbaycanlılar [[Qafqaz]]ın heç bir xalqına xas olmayan keyfiyyətlərə malikdirlər. Belə nadir səmimiyyətə və tamahdan uzaq düzgünlüyə, həddən artıq mehribanlığa və [[Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri#Qonaqpərvərlik|qonaqpərvərliy]]ə yalnız onların arasında rast gəlmək olar. Azərbaycanlılar Qafqazda [[Azərbaycan təsiri|mədəniyyət yayanlar]] hesab olunur.''" XX əsrin əvvəllərində rus alimi [[Vasili Veliçko]] "Qafqaz" əsərində azərbaycanlılar haqqında belə deyirdi: "''Heç şübhəsiz, azərbaycanlıların qanları safdır; onlar təbiətən alicənab, mehriban, xoşrəftar, [[Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri#İgidlik|mərd]] və genişürəklidirlər, zehni cəhətdən istedadlı, əxlaqi baxımdan təmizdirlər''."{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=5}} |
|||
[[Hüseynqulu Sarabski]] azərbaycanlıların özünəməxsus xarakterik xüsusiyyətlərindən bunları qeyd edir: səxavətlilik, [[Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri#Qonaqpərvərlik|qonaqpərvərlik]], şən olmaq, operativlik, cəsarət, musiqi və rəqsə sevgi, qonşuların dərdinə şəfqətlə yanaşmaq, qəriblərə göstərilən hörmət, dərdli şəxslərə kömək, bayramlarda və çətinlikdə bir-birlərinə [[Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri#Yardımlaşma|kömək olmaq]], qarşılıqlı sevgi.<ref>История Азербайджана. — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1960. — Т. 2. — С. 274.</ref> |
|||
=== İgidlik === |
|||
[[Fayl:Man in ancient Azerbaijani military uniform, Baku, Azerbaijan - 20100319.jpg|200px|thumb|right|Azərbaycanlı oğlan qədim hərbi formada. Novruz bayramı]] |
|||
"İgid" və "[[qəhrəman]]" ifadələri [[dastan]] ənənələrində və günlük həyatda cəsarəti, döyüşü, ölümü qəbul etmə cəsarətini, qarşılıq gözləmədən başqaları üçün özünü fəda etməyi, qalibiyyəti özündə ehtiva edir. [[Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri|Azərbaycan atalar sözləri]]ndə igidliyin əsas xüsusiyyətlərindən biri olaraq döyüşkənlik göstərilir. Azərbaycan türklərinə görə, igid və ya qəhrəman özünü döyüşü və fiziki gücü ilə göstərir. Bu məsələdə igid bir müəllim qədər mütəxəssis olmalıdır. Həmçinin o, aldığı yaralara dözməli, özünü ər meydanında göstərməli və əsla geri çəkilməməlidir.<ref name="igid">SARPKAYA, S. (2021). Azerbaycan Türklerinin Atasözlerinde "Yiğit (Kahraman)" Kavramı. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(3), 199–215. https://doi.org/10.34083/akaded.983659 {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230629134627/https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/issue/64858/983659 |date=2023-06-29 }}</ref> |
|||
Atalar sözlərində igidin cəsarətli olması və düşmənə boyun əyməməsi qeyd edilir. O, düşmənə hazırlıqsız yaxalanmamalı və yalnızca döyüş zamanı düşməni öldürməlidir. Döyüş bitəndən sonra düşməni öldürməyə icazə verilmir. Atalar sözlərində igidin yarağı üçün silah, [[xəncər]], [[qılınc]] ifadələri işlədilir və silah müəllimin qələmi ilə müqayisə edilir. Bundan başqa igidlərin bir-birinə arxa çıxması tövsiyə edilir.<ref name="igid"/> |
|||
{{Quote box |
|||
| title = İgidliklə bağlı [[Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri|Azərbaycan atalar sözləri]] |
|||
| quote = |
|||
İgid döyüşdə məlum olar.<br> |
|||
İgid ilqarından dönməz, dəvə ovşarından.<br> |
|||
İgid odur atdan düşə atlana, igid odur hər əzaba qatlanana.<br> |
|||
İgid basdığın kəsməz.<br> |
|||
İgidin qılıncı, müəllimin qələmi.<br> |
|||
İgidin axmağı qılıncını dayısında sınar.<br> |
|||
İgid ölər adı qalar, müxənnətin nəyi qalar?<br> |
|||
| align = left |
|||
| width = 23em |
|||
| fontsize = 90% |
|||
| bgcolor = #B0C4DE |
|||
}} |
|||
İgiddə axtarılan xüsusiyyətlər gənc, çalışqan və bilik sahibi olması, ətrafdakıları qorumasıdır. Qəhrəmanın uşaqlığından bəlli olduğu qeyd edilməklə birlikdə hər zaman hərəkətdə olmasının lazım olduğu qeyd edilir. Ancaq qəhrəmanın ölümü ya çox çalışmaqdan, ya da heç çalışmamaqdan olur. Həmçinin igid ehtiyatlı olmalı, geri çəkilməyi bacarmalıdır. O, qarşısına çıxan fürsətləri qaçırmamalı, harada və necə qəhrəmanlıq edəcəyini bilməli, ehtiyac olarsa, taktika baxımından qaçmağı və ya gizlənməyi bacarmalıdır. İgidlikdə vacib xüsusiyyətlərdən biri də mərdlikdir. Sözünü yerinə yetirmək, dövlət işlərində yalana yer verməmək, insanın üzünə sözünü demək mərdliyə daxildir.<ref name="igid"/> |
|||
Azərbaycan atalar sözləri igidin nəsli və ailəsi ilə əlaqələri haqqında məlumat verir. İgid nəslinə oxşamalı, ailəsi ilə arasını yaxşı tutmalıdır. Digər bir qeyd edilən fikrə görə igid həyat yoldaşı seçimini düzgün etməlidir: "''İgidi ar əyməz, yar əyər.''"<ref name="igid"/> |
|||
[[Türk xalqları|Türk dünyası]]nda qəhrəmanlar həmişə [[at]]ları ilə xatırlanırlar. Bu xüsusiyyət Azərbaycan atalar sözlərində də özünü göstərir. At igidin yol yoldaşıdır, onun kimi ehtiyatlı olmalıdır, ona kömək etməli, qəhrəmanın adına layiq olmalıdır. İgid üçün qoyulan tələblərdən biri də onun ləqəbi, adı və şöhrətidir. Qəhrəman adını və onu xarakterizə edən ləqəbi bacarığına və uğurlarına görə alır. İgid olanın adı və şanı həm yaşayarkən, həm öldükdən sonra yaxşı xatırlanmalıdır. Nalayiq şöhrət qazanmaq igid üçün ölümə bərabərdir.<ref name="igid"/> |
|||
=== Yardımlaşma === |
|||
[[Fayl:Susuzluğu öldürənlər.png|250px|thumb|right|Susuzluğu öldürənlər. [[Ələkbər Rzaquliyev]]]] |
|||
Azərbaycan yardımlaşma formaları təsərrüfat və maddi mədəniyyət sahələrini, həmçinin toy və yas mərasimlərini əhatə edir. Bundan başqa, kasıb, ailə başçısını itirmiş, xəstəsi olan ailələlərə, əlillərə kömək etmək xeyirxah iş kimi adətə çevrimişdi. Çətinliyə düşmüş qohum-qardaşa kömək etmək borc (məsuliyyət) sayılırdı. Azərbaycan yardımlaşma formaları şəriklik, [[ziyanlıq]], [[Damazlıq (adət)|damazlıq]], mödgəm, hoy, cey, avaja, alışma, umya, bədəl, iməclik, [[əvrəz]] adlanır. Əvrəz əvvəllər orta əsr feodal mülkiyyət forması olmuş, XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində isə sosial rolu dəyişilərək, yardım formasına çevrilmişdir.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=58-59}} Quba bölgəsində isə [[Azərbaycan xalçaları|xalçaçılıq sahəsi]]ndə el köməkliləri mövcud olmuşdur.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=60}} XIX əsr sonundan XX əsrin əvvəllərinə qədər həm yerli, həm də xarici tədqiqatçılar Azərbaycan yardımlaşma formalarını tədqiq etmişdir.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=58-59}}{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=60}} Yardımlaşma formalarının geniş yayılması özünü "El gücü, sel gücü", "El bir olsa, zərbi kərən sındırar" kimi [[Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri|atalar sözləri]]ndə də göstərir.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=77}} |
|||
Azərbaycan yardımlaşma formaları əsas iki hissəyə bölünür. Birincisi təsərrüfat və məişət sahəsində eyni imkana sahib insanların bir-birinə etdiyi köməkdir. İkincisi isə varlıların kasıblara yardım etdiyi xeyriyyə əməlləridir. Qarşılıqlı yardım institutu birinci qrupa aiddir.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=60}} Ən geniş yayılmış yardımlaşma forması iməcilik idi. Əgər camaat arasında iməcilik təsərrüfat işləri üçün edilirdisə, kişilər çağırılırdı, xalça toxuma, yundarama kimi məişət işləri üçün isə qadınlar dəvət edilirdi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=61}} İməcilik tarixən bayram şənliyinə çevrilərdi, bir-biri ilə yarışan insanlardan qalib gələnə ev sahibi tərəfindən xələt verilərdi. Yol çəkmək, körpü salmaq, kəhriz qazmaq üçün tarixən xalq arasında iməcilik təşkil edilərdi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=63-64}} Yol və körpü salınmasına rəhbərlik hakimiyyət tərəfindən təyin edilən yüzbaşı tərəfindən aparılardı, belə yüzbaşı iməciliyi əslində məcburi idi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=63-64}}{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=65-66}} Gəlinin cehizlərinin hazırlanmasında, çörək bişirilməsində, Novruz bayramının keçirilməsində qadınlar iməcilik edirdi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=65-66}} |
|||
Növbələşmə yardımlaşması isə qoşqu heyvanlarının, kotanın, iş üçün lazım olan vasitə və alətlərin çatışmamasına görə lazım idi. Bir neçə ailə əllərində olan heyvan, alət və vasitələri birləşdirərək, ortaq iş görürdü, şumlama, biçilən məhsulun xırmana daşınması və döyülməsini təşkil edərdilər. Qarabağ və Gəncə bölgəsində təşkil edilən hoy isə taxıl biçini, ot çalımı, arxın çəkilməsi, ev tikintisi, mərasimlər üçün istifadə edilirdi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=70-71}} [[Ziyanlıq]] yardımlaşma formasında isə qıçı sınan, zəhərlənən, canavar tərəfindən parçalanan heyvan ziyan olmasın deyə, kəsilib qonşulara, qohumlara paylanardı. Heç bir ailə ziyanlığa kəsilmiş ətdən imtina edə bilməzdi. Evi ziyan görənə də yardım edilməsi ziyanlıq adlandırılırdı. Ziyanlıq yardımlama forması işçi xalq kütləsinin həmişə bir-birinə dəstək olduğunu, bir-birlərinin çətinliklərinə şərik çıxdıqlarını göstərir.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=74-75}} |
|||
[[Damazlıq (adət)|Damazlıq]] yardımlaşa forması Azərbaycanın maldar əhalisi arasında yayılmışdı. Bu adətə görə, mal-qarası olmayan şəxsində evində yemək hazırlanıb, insanlar dəvət edilərdi. Yemək bitdikdən sonra ağsaqqal qonaqlığın damazlıq məqsədilə təşkil edildiyini deyərdi. Gələnlər ev sahibinə qoyun, dana bağışlamağa söz verərdi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=76}} Zəngəzur və Qarabağ bölgəsində yayılan görəlkə adətində isə qohumlar arasında soyuqluq yaranmasın deyə onların evlərinə gedilər, hədiyyələr verilərdi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=77}} |
|||
=== Qocalara qarşı münasibət === |
|||
Qocalar məişətdə vacib rola sahibdirlər. Bütün eli, nəsili, tayfanı tanıdıqları üçün kimləsə evləniləndə gəlib ondan məsləhət alarlar. Nişanda yuxarı başda əyləşib, xeyir-dua verərlər. Toyda isə toy babası olub, məclis apararlar. Ağsaqqalları sözü keçər, ayrılanları və küsənləri barışdırarlar. Uzaq yola gedənə uğurlu yol arzulayarlar, gələn qonağı qəbul edərlər. Ağsaqqallar təsərrüfat işlərininin, əkinçilik və maldarlıqla bağlı qərarların verilməsində iştirak edər, məsləhət verərlər. Azərbaycan dilində "Allahsız yerdə otur, ağsaqqalsız yerdə oturma", "Böyüyün sözünə baxmayan böyürə-böyürə qalar" kimi deyimlər var.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=92-93}} Qoca olaraq cəmiyyətdə hörmət qazanmış qadınlar isə el anası adlandırılır.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=94}} |
|||
=== Qonaqpərvərlik === |
|||
{{Quote box |
|||
| title = |
|||
| quote = |
|||
...''hansısa qapını döyüb qərib olduğunuzu desəz, ev sahibi sənə qalmağa otaq verəcək və ailəsi ilə birlikdə kiçik bir otağa keçəcək. Bundan başqa, evdə qaldığınız müddətdə (bir, iki, üç həftə) sizi möhtac qoymazlar. Qonaq evdən çıxıb gedəndə ev sahibi onun qabağına keçər, "zəhmət olmasa bir gün də qalın və bizi sevindirin, sabah gedərsiz" deyər.'' |
|||
| source = Qafqaza səyahət etmiş, fransız səyyahı [[Aleksandr Düma]]nın fikirləri{{sfn|Ganiyeva|2021|pp=959}} |
|||
| align = right |
|||
| width = 23em |
|||
| fontsize = 90% |
|||
| bgcolor = #B0C4DE |
|||
}} |
|||
Qonaqpərvərlik Azərbaycan üçün vacib xüsusiyyətdir. Tarixən Azərbaycanda varlıların ərazisində sırf qonaqların qalması üçün ayrıca ev tikilirdi. Belə evlər karvansaraların olmadığı, dağlıq bölgələrdə və kəndlərdə tikilirdi. Qonaq evlərində və ya otaqlarında yataq ləvazimatları, xalça dəstləri və həttat musiqi alətləri ilə təchiz edilirdi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=117-118}} Şamaxılı bir varlının evində qalan [[Aleksandr Düma]] onun rahatlığı üçün masasında kağız və qələmə qədər fikirləşildiyini qeyd etmişdir.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=119}} |
|||
Ev sahibindən məsuliyyət, qonaqdan isə [[Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri#Ədəb|ədəb qaydaları]]na, gəldiyi yerin adətinə əməl etmək gözlənilirdi. Bir-biri başa düşmək, səmimilik qonağın davranış şəklində özünü göstərirdi. Qonaq yersiz müdaxilələr etməməli, ailənin daxili işlərinə qarışmamalıdır. Ev sahibi və qonağın hərəkətləri bir-birini tamamlamalıdır.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=117-118}} Çalğı olan məclisdə mütləq musiqiyə qulaq asılmalıdır.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=119}} Qonaq qəbul edildikdən sonra müəyyən müddət tək buraxılmalıdır ki, özünü gəlsin və mühitə alışsın. Ancaq bu müddətin çox olması ev sahibinin laqeydliyini göstərər.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=121}} |
|||
Qonağın Allah qonağı adlandırılması Azərbaycanda geniş yayılmışdır. "Allah qonağı istəmirsinizmi? — sualına "Allaha da qurban olum, qonağına da" deyə cavab verilər. Burada məqsəd heç vaxt gedilməyən yerə ilk dəfə girəndə rədd cavabı almamaqdır. Bundan başqa qonağın bulaq başına və ya meşə aparılması, bayram günləri və xüsusi vaxtlar (ad günü, nişan-toy və sş) üçün qonaqlıqlar da geniş yayılmışdır. Ordubad bağbanları arasında mövcud olan bostanpozma adətinə görə isə, bağbanlar bir-birini qonaq çağırır və gedərkən qonaq bağbana məhsullarından hədiyyə edirlər.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=125-126}} |
|||
== Ədəb == |
|||
=== Saray ədəbi === |
|||
Osmanlı vəziri [[Çandarlı Əli Paşa]] klassik İslam saray yaşayış ədəbini azərbaycanlı-iranlı bürokratlarının köməyi ilə tətbiq edərək Osmanlının dövlət idarəsində və saray həyatında islahatlar etmişdi.{{sfn|İnalcık |2011|pp=121}} |
|||
Səfəvi imperiyasında saray mərasimi (səlahiyyətlilərin və rütbəlilərin münasibətlərinin açıq şəkildə nümayiş olunduğu bütün növ rəsmi, normativləşdirilmiş qarşılıqlı əlaqələr<ref>Stollberg-Rilinger, Barbara, "Court ceremonial", in: Encyclopedia of Early Modern History Online, Editors of the English edition: Graeme Dunphy, Andrew Gow. Original German Edition: Enzyklopädie der Neuzeit. Im Auftrag des Kulturwissenschaftlichen Instituts (Essen) und in Verbindung mit den Fachherausgebern herausgegeben von Friedrich Jaeger. Copyright © J. B. Metzlersche Verlagsbuchhandlung und Carl Ernst Poeschel Verlag GmbH 2005–2012. Consulted online on 30 June 2023 <https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-early-modern-history-online/court-ceremonial-COM_020904 {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230630053030/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-early-modern-history-online/court-ceremonial-COM_020904 |date=2023-06-30 }}></ref>) Azərbaycan türk dilində aparılırdı. Qızılbaşların müharibə şüarı türk dilində "Qurbanı olduğum, ey mənim mənəvi rəhbərim və sahibim" idi.<ref name="floor5">Floor, Javadi, 2013. səh. 5</ref> Şah I Abbas italya səyyahı Pietro della Valleni Azərbaycan dilində "xoş gəldi, səfa gəldi" sözləri ilə qarşılamışdır.<ref name="floor7">Floor, Javadi, 2013. səh. 7</ref> Bu ifadə qonaqları qarşılamaq üçün Azərbaycan türkləri tərəfindən hələ də geniş istifadə edilir.<ref>‘[https://edizionicafoscari.unive.it/en/edizioni4/libri/978-88-6969-593-3/1-language-and-translation-at-the-safavid-court/ Language and Translation at the Safavid Court] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240423073828/https://edizionicafoscari.unive.it/en/edizioni4/libri/978-88-6969-593-3/1-language-and-translation-at-the-safavid-court/ |date=2024-04-23 }}’. Hilâl, 8 April 2022. https://doi.org/10.30687/978-88-6969-592-6/001. (page 10)</ref> Səfəvi dövlət kitabçasının müəllifi Mirzə Nəqi Nasiri [[münşi əl-məmalik]]in xarakteristikalarını təsvir edərkən türk dili bilgisini vurğulayır.<ref name="floor10">Floor, Javadi, 2013. səh. 10</ref> |
|||
=== Süfrə ədəbi === |
|||
[[Fayl:Abbas Hüseyni - Azərbaycan ailəsi.jpg|250px|thumb|right|Azərbaycan ailəsi. [[Abbas Hüseyn]]]] |
|||
Süfrədə qadınlar və uşaqların kişilərdən ayrı oturması adəti mövcuddur. Süfrədə oturma sırası iyerarxiyanı təyin edən xüsusiyyətdir. Qocalar və hörmət sahibi şəxslərə ortaya, ən yaxşı yerə oturar. Daha çox yayılmış adətə görə, kişilər yemək yedikdən sonra qadınlar üçün ayrıca süfrə açılar. Bu süfrəyə cavan qız və gəlinlər xidmət edər. Kişi süfrəsinə xidmət edən oğlanlar üçün ayrıca süfrə açılar.{{sfn|Kartari|1986|pp=339-340}} |
|||
Normal bir süfrədə riayət edilməsi vacib olan qaydalar vardır. Bunlardan ən vacibi insanların süfrədə oturacağı yerin bəlli olmasıdır. Bütün ailə bir yerdə oturanda isə ailənin böyüyü başda oturar. Ailə böyüyü süfrəyə oturmadan balacalar oturmaz. O, yeməyə başlamadan da yeməzlər. "''Su kiçiyin, süfrə böyüyün''" atalar sözü Azərbaycan süfrəsində tam olaraq icra edilir.{{sfn|Kartari|1986|pp=339-340}} |
|||
Süfrədə yemək yeyərkən danışılmaz. Yemək sakitcə yeyilər, böyüklər masadan qalxmadan qalxmazlar və masadan qalxarkən şükür edilər. Süfrəyə bismillahsız oturub, şükürsüz qalxanlar uğursuz hesab edilər. Çox süfrələrdə azərbaycanlılar adam sayına görə qab qoyarlar. Ancaq Anadoluya yerləşmiş bir qisim azərbaycanlılar rahat olsun deyə və ya iqtisadi çətinliklərə görə, bu qaydanı poza bilərlər. Azərbaycanlıların yeməkləri eyni qabdan bir neçə şəxsin yeməsi üçün uyğun deyildir.{{sfn|Kartari|1986|pp=339-340}} |
|||
Ziyafət süfrələrində yeməklərin bir qismi əvvəlcədən süfrəyə qoyular. İsti yeməklər sıra ilə gələr. Belə süfrələr yeməkdən çox söhbət məqsədilə açılır. Buna görə də yeməyin təqdimatı və süfrə ədəbi fərqlidir. Süfrəyə eyni səviyyədə insanlar oturar, yaşı çox böyük və kiçik olanlar oturmaz. İnsanlar daha rahat hərəkət edərlər. Ancaq süfrə qonaqları ev sahibindən sonra ayağa qalxıb nitq deyərlər. Nitq həyat şərtləri mövzusunda ümumi bir qiymətləndirmə və ya süfrədə oturanların yaxşı xüsusiyyətləri, dostluqları ilə bağlı ola bilər. Nitqin ünvanlandığı şəxs də nitqə cavab verər. İnsanlar ziyafət süfrələrindəki hal və hərəkətləri ilə qiymətləndirilir və cəmiyyətdə hörmət görür.{{sfn|Kartari|1986|pp=341}} |
|||
=== Müasir etiket qaydaları === |
|||
Azərbaycanlıların salamlaşması regiondakı digər ölkələr kimi istiqanlı və dostcasınadır. Kişilər əllə, yanaqdan öpərək salamlaşır. Qadınlar qucaqlaşaraq və sol yanaqdan öpərək salamlaşır. Azərbaycan qadınları öz aralarında əllə salamlaşmır, ancaq tanımadıqları adamlarla belə salamlaşa bilərlər. Kişilər qadınlarla salamlaşarkən qadınların əvvəl əl uzatmasını gözləməlidirlər, əllə salamlaşanda isə zərif olmalıdırlar. Salamlaşandan sonra şəxsin ailəsi, sağlamlığı və işləri barəsində soruşulur. Əgər şəxslər eyni yaşdadırsa, yalnız adları ilə bir-birinə müraciət edə bilərlər. Əgər yaxınlıq yoxdursa, müraciət edərkən adı ilə birlikdə "bəy" və ya "xanım" sözləri istifadə edilir. Gənclər qocalara yaxınlaşıb salamlaşmalıdır.<ref name="etik">{{cite news |title=Exploring The Cultural Tapestry Of Azerbaijan |author= |url=https://www.globalvisacorp.com/blog/azerbaijan/language-culture-customs-and-etiquette |publisher=globalvisacorp.com |date=June 30, 2017 |accessdate=2024-02-01 |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240203060300/https://www.globalvisacorp.com/blog/azerbaijan/language-culture-customs-and-etiquette |archivedate=2024-02-03 |url-status=live }}</ref> |
|||
Azərbaycanlılar ad günləri, toy və yubileylər zamanı bir-birinə hədiyyə verir. Azərbaycan mədəniyyətində hədiyyənin qiymətindən daha çox onu fikirləşmək daha vacib hesab edilir. Hədiyyəni qəbul etməzdən əvvəl ən azı iki dəfə imtina etmək adəti var. Hədiyyə alınarkən hədiyyənin çox böyük olduğu və hədiyyə verənin çox əziyyət çəkdiyi qeyd edilir. Azərbaycanlının evinə qonaq gələrkən ev sahibəsinə gül və ya tort gətirmək lazımdır. Qonaqpərvərliyə balaca hədiyyə ilə cavab vermək nəzakət qaydası hesab edilir. Tək sayda güllər alınmalı, yasda isə cüt rəqəm istifadə olunmalıdır. Hədiyyə alınanda açılmamalıdır.<ref name="etik"/> |
|||
Azərbaycan yemək etikası kifayət qədər rəsmidir. Yer göstərilənə qədər ayaq üstə dayanılır. Yemək zamanı dirsəklər stola qoyulmur, əllər stolun üzərində saxlanılır. Ev sahibəsi yeməyi gətirir, əvvəl qocalara, sonra qonaqlara və uşaqlara yemək verilir. Yemək zamanı bir şey uzatmaq üçün sağ əl istifadə edilir. Qonaq gələrkən ayaqqabıları çıxartmaq təklif edilərsə, şəpik geyinmək lazımdır. Vaxtında gəlmək çox vacib deyil. Müəyyən olunmuş vaxtdan 30 dəqiqə ərzində gəlmək məqbul hesab edilir.<ref name="etik"/> |
|||
[[Azərbaycan ziyarətgahları|Azərbaycan ziyarətgahı]]nın ([[Pir (din)|pir]]) içində olan hər kəs yazılmamış qaydalara əməl etməlidir. Sıra halında, saat əqrəbinin əksi istiqamətində 3 dəfə türbənin ətrafında fırlanmalıdır. Məscidlərdəki kimi pirlərdə də ayaqqabı ilə gəzmək olmaz. Qadınların başı bağlı olmalıdır. Bu qadın örtüsü hər ictimai yerdə geyilməli olan müasir hicab kimi deyil. Bu baş örtüləri qadınların saçlarını gizlətmir.{{sfn|Wiktor-Mach|2017|pp=100-101}} |
|||
== Adət-ənənə nümunələri == |
|||
[[Fayl:A traditional Azerbaijan yurt.jpg|300px|thumb|right|Ənənəvi Azərbaycan yurdu (çadırı)]] |
|||
* [[Azərbaycanda mərasimlər|Mərasimlər]]. Müxtəlif mərasimlər lirik nəğmələr, inam və sınamalar və s. bu kimi janr və ədəbi formalar vasitəsilə icra edilir. Mərasimlər mövsüm ([[Azərbaycan günəş ayinləri|Günəşi çağırma ayini]], [[saya]], [[Sucəddim ayini|sucəddim]] və s.) və məişət ([[Adqoyma mərasimi (Azərbaycan)|adqoyma]], [[Azərbaycan duz ayini|duz ayini]], [[yuğ]], [[Azərbaycan toy adətləri|toy]] və s.) mərasimləri olmaq üzərə iki hissəyə bölünür.<ref>Qalib Sayılov. "MƏRASİM FOLKLORUNUN JANR SPESİFİKASI". AMEA Folklor İnstitutu (Azərbaycan).</ref> |
|||
* [[Azərbaycan köçəri həyatı|Köçərilik]]. Azərbaycanlılar arasında tarixən və qismən müasir dövrdə köçəri (tərəkəmə) və ya yarımköçəri ([[elat]]) həyat tərzi keçirən icmaların mədəniyyəti və adət-ənənələridir. Azərbaycanda elatların istifadə etdiyi müvəqqəti yaşayış məskənlərinə [[oba]], [[şenlik]], sığırxana, yataq, binə, yurd, düşərgə, qışlaq, dəkkə, dəngə, [[yaylaq]] və s. daxil idi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild|2007|pp=23-26}} Yaylaq vaxtı istifadə edilən evlər [[alaçıq]], coma, dəyə, muxuru, qarakeçə, dünnüklü ev, kolux, mağardəyə və s.-dir.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild|2007|pp=76-78}} Köçərilər dəvəçilik, qoyunçuluq, toxuculuq kimi peşələrlə məşğul olublar.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, I cild|2007|pp=277-278}}{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, I cild|2007|pp=228-229}}{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, I cild|2007|pp=446}} |
|||
* [[Türkəçarə]]. Azərbaycanlıların inanclarına və adət-ənənələrinə görə xəstəliklərin müalicəsidir. Vergili türkəçarəçilərin sənəti vergi kimi aldıqlarına inanılır, onların peşələri ustad-şagird yolu ilə öyrədilmir. Bunlara hanıxçılıq, əbəçilik (mamaçalıq), sınıqçılıq, çöpçülük və s. aiddir.<ref>NÜBAR HƏKİMOVA. "AZƏRBAYCAN FOLKLORUNDA XALQ TƏBABƏTİ İLƏ BAĞLI İNANCLAR SİSTEMİ" (az.). AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI FOLKLOR İNSTİTUTU. 2017.</ref> |
|||
* [[Azərbaycan ziyarətgahları|Ziyarətgahlar]]. Azərbaycanlılar tərəfindən ziyarət edilən pir, ocaq və s. müqəddəs yerlər daxildir. Bu yerlər əsasən ayrı-ayrı müqəddəs şəxslərin adları, daş, ağac, su-bulaq, qəbir və s. ilə əlaqələndirilir.<ref>TÜRK-İSLAM MƏDƏNİYYƏTİ İLƏ BAĞLI İNAM YERLƏRİ: PİRLƏR (Naxçıvan şəhəri materialları əsasında). Asəf ORUCOV</ref> Belə yerlərlə bağlı adətlərə misal olaraq dağlara qanlı qurban verilməsi, ölülərin yüksək yerdə dəfn edilməsi, sudan üç daş götürmə adəti misal göstərilə bilər.<ref>Türklerde Dağ Kültü Inancı Ve Altay, Tıva Ve Şor Destanlarında Dağ (Seniha Sönmez). Balıkesir, 2008.</ref><ref>İRAN TÜRKLÜĞÜNDE GELENEKSEL TÜRK İNANÇLARININ ETKİ VE İZLERİ. Impact and Traces of Traditional Turkish Beliefs Among Iranian Turks. Yrd. Doç. Dr. Mousa RAHIMI.</ref><ref>TÜRK KÜLTÜRLÜ HALKLARDA AHIR ÇERŞEMBE’NİN MİTOLOJİK MUHTEVASI. Yaşar Kalafat</ref> |
|||
== İnanc nümunələri == |
|||
{{main|Azərbaycan mifologiyası|Azərbaycan xalq dini}} |
|||
[[Fayl:Stamps of Azerbaijan, 1996-381.jpg|250px|thumb|right|[[Novruz bayramı]]na həsr edilmiş poçt markası]] |
|||
* [[Azərbaycan yaradılış mifləri|Yaradılış inancları]]. Azərbaycanlıların mifik inanclarına görə dünyanın yaradılması və ilk insanların (əcdadların) məskunlaşmalarını təsvir edir ([[aləmin yatdığı vaxt]], [[Günəşin övladları (mif)|Günəşin övladları]], [[uğuzlar]] və s.). Qədim bir Azərbaycan əfsanəsinə görə, göylə birlikdə yoxdan var edilən yerin ardınca heyvanlar, bitkilər və insanlar yaradılmışdır. İnsanlar qısa müddət ərzində çoxalıb yerə sığmadıqları üçün bir-birləri ilə mübarizə etməyə başlamışdılar. Bundan sonra başlanğıcda bir olan göy və yer bir-birindən ayrılmışdır.<ref>Türk Mitolojisinin Ana Hatlari. Yaşar Çoruhlu, 2002. 237 səhifə</ref> |
|||
* [[Azərbaycan təqvim inancları|Təqvim inancları]]. Azərbaycanlılarda ilin müxtəlif vaxtlarının adlandırılması ilə bağlı yayılmış inanclardır ([[qarayaz]], [[quyruqdoğdu]], [[Kiçik Çillə]] və s.). Xalq arasında yayılmış inama görə, təzə ilin necəliyi, yaxşımı, pismi olacağı, məhz adlandırıldığı heyvanın xasiyyəti, əlaməti ilə bağlıdır. Məsələn, il ilan üstündə təhvil olanda deyirlər ki, havalar isti, quraqlıq keçəcək, münasibətlər normal olmayacaq. Dovşan ilində məhsul bol olur, əjdaha (timsah) ilində çoxlu yağış yağır, donuz ilində havalar sərt keçir və s.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=421}} |
|||
* [[Azərbaycan ovçuluq inancları|Ovçuluq inancları]]. Azərbaycanlıların mifik inanclarına və adət-ənənələrinə görə ovçuluqla bağlı inanclar, ov zamanı icra edilən rituallardır. Azərbaycan ovçuluq inanclarına görə, ovçular həm fiziki, həm əxlaqi baxımdan təmiz olmalı, ova çıxan adam haram yeməməli, yalan danışmamalı və pislik etməməlidir. Azərbaycan inanclarına görə ovçu ovun qəlbini özü yeməlidir.{{sfn|Celilova|2019|pp=62}} Buna səbəb ovun sürətini və gücünü əldə etmək ola bilər.<ref name="sheki">Ləman Vaqif qızı Süleymanova. Şəki folklor mühiti, Bakı, 2012. – 248 səh. səh 97–98.</ref> Ovlanan heyvanın başı və dərisi onu ovlayan ovçuya verilər.{{sfn|Celilova|2019|pp=77}} Zəngəzur folkloruna aid bir şeirdə ov ətinin satılmaması qaydası qeyd edilir.{{sfn|Celilova|2019|pp=65}} Digər qaydalar ov ətinin içki ilə içilməməsi, ovdan qayıdarkən rastlaşılan hamıya ovdan pay verilməsi, ovçu sayılan ov quşlarına güllə atılmamasıdır.<ref name="sheki"/> |
|||
* Sehr. Fövqəltəbii qüvvələrin gücü ilə dünyaya (təbiət hadisələrinə, ruhlara, adamların əhval-ruhiyyəsinə, sağlamlığına) təsir etməyin yolunun tapılması əfsun, cadu, sehr, tilsim, fal və duaların toplusu şəklindədir. Köhnə dövrün azərbaycanlıları qorxunu götürməkdən ötrü (bəzi kəndlərdə indi də icra olunur) cəftə suyu içirdirdilər. Keçi piyini bədəninə sürtməklə xəstənin sağalacağına ümid bəsləyirdilər. Şər işlərin baş tutması üçün isə qurd yağından və ilan qabığından istifadə edirdilər. Kolu, tikanlı ağacların budaqlarını və [[üzərlik]] bitkisini evlərin astanasından asırdılar ki, pis nəzərləri içəri buraxmasın.<ref>Qafarlı, Ramazan, AZƏRBAYCAN TÜRKLƏRİNİN MİFOLOGİYASI, ADPU, 2010</ref> |
|||
== Simvolizm == |
|||
=== Rənglər === |
|||
[[Fayl:Red scarf of engagement.JPG|200px|thumb|right|Nişanlı qızın qırmızı şalı]] |
|||
* [[Ağ]]. Azərbaycan nağıllarında yaxşı heyvanlar həmişə ağ rəngdə olur. Buna misal nağıllardakı ağ quşlar və ilanlardır. Ağın xoşbəxtlik rəmzi olması bir nağılın "ağ günlər" ifadəsi ilə bitməsindən bəlli olur. Ağın şər qüvvələri təmsil etməsi sadəcə ağ divlərdə müşahidə edilir.{{sfn|Agirel|2009|pp=95}} Ağ rəngin yas paltarı rəngi olaraq istifadə edilməsi adəti tarixən Azərbaycanda (məsələn, Naxçıvanda) olmuşdur. Yasdan çıxdıqdan sonra ağ paltar geyilməzmiş. Ağ rəng matəm rəngi hesab edildiyinə görə bəzi Azərbaycan rayonlarında yatan uşağın üstünə ağ örtük örtməzlər. Qafqazda yaşayan qumuq və qaraçaylı kimi türk xalqlarında da ağın yas rəngi kimi roluna rast gəlinir. Azərbaycan dilində "ağ yalan", "ağ böhtan", "üzümü ağ elədin" ifadələri vardır.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=354}} |
|||
* [[Göy]]. Türk xalqlarında, o cümlədən Azərbaycan türklərində göy rəng şənlik, sevinc, şad xəbərin rəmzidir. Buna səbəb göy rəngin adını Tanrı məkanı Göydən alması ilə bağlıdır.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=361}} |
|||
* [[Qara]]. [[Azərbaycan nağılları]]nda şahların yasında şəhər sakinlərinin geydiyi rəngdir. Bəzi nağıllarda yas olduğunu bildirmək üçün şəhərin yuxarısından qara bayraq asılır. [[Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri|Azərbaycan məsəlləri]]ndə də uğursuzluq qara rənglə əlaqələndirilir ("''Qara xəbər tez yayılar''"). Qara rəngli heyvanlar da şər qüvvələri təmsil edir. İstisna qara atdır. Çünki [[Azərbaycan köçəri həyatı|köçəri türklər]]də at vacib heyvan olub. Qara at ya qəhrəmanı xilas edir, ya da ona çətin tapşırıqda kömək edir.{{sfn|Agirel|2009|pp=92-93}} |
|||
* [[Qırmızı]]. Qırmızı rəng sağlamlıqla əlaqələndirilir.{{sfn|Agirel|2009|pp=96-97}} Rəngin tanınma, tanıtma xüsusiyyəti vardır. Nişanlılar tanınmaq üçün qırmızı paltar geyinərdi. Oğlan evindən qıza qırmızı don gələrdi, qız da oğlan üçün qırmızı köynək tikərdi. Qız evlənəndə qırmızı duvaq örtərdi.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=356-357}} |
|||
* Qızılı və gümüşü. Bu rənglər həm birlikdə, həm ayrı-ayrı istifadə edilir. Qızılı və ya gümüşü saç qəhrəmanın gözəlliyini bildirir. Buna nümunə olaraq, Üç bacı nağılında saçları yarı qızılı, yarı gümüşü olan qız-oğlan əkizinin doğulmasıdır. Bu rəng kombinasiyası sarayın, pilləkənlərin və fəvvarənin gözəlliyini bildirmək üçün də istifadə edilir.{{sfn|Agirel|2009|pp=99}} |
|||
* [[Sarı]]. Rəng xəstəlik, quraqlıq, qıtlıq, xəbislik, bədlik ilə əlaqələndirilir.{{sfn|Agirel|2009|pp=96-97}}{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=359}} |
|||
* [[Yaşıl]]. Bu rəng təbiətin və həyatın simvoludur. Azərbaycan nağılında yaşıl muncuq yeməklə hamilə qalınması yaşıl rənginin məhsuldarlıq (balavermə) ilə əlaqəsini göstərir. Azərbaycan folklorunda yaşıl rəngin mənasını başa düşmək üçün türk köçərilərinin yaşadığı ərazilərin təbiətində yaşıl və sarı təzadını başa düşmək lazımdır.{{sfn|Agirel|2009|pp=96-97}} |
|||
=== Saylar === |
|||
Azərbaycan inanclarında müəyyən saylar sehrli qüvvəyə malikdir, bəziləri xeyir gətirir, bəziləri isə şər qüvvənin təmsilçisidir. Üç, yeddi və qırx sayları Azərbaycan folklorunda uğurlu hesab edilir və çox istifadə edilir. Sayların sehrli qüvvəsinə inam qədim dünya görüşlərindən, qam-şaman kontekstindən, sayların müqəddəsliyinə inam isə İslam dininə və qızılbaşlığa [[Azərbaycanda sufizm|sufi təsiri]]ndən qaynaqlanır.{{sfn|Abdullayeva|2022|p=786}} |
|||
* Üç. Çətin doğum zamanı qadının başı üstündə daş və ya başqa əşyalar 3 dəfə bir-birinə vurulur. Uşağın qırxı çıxanda çimizdiriləndə ([[Azərbaycan duz ayini]]) xüsusi ayin mahnısı oxunulur və uşağın başından 3 dəfə su axıdılır. Azərbaycan nağıl və dastanlarında evləcək qız və oğlanlar bir-birinə 3 sual verir və bir-birini 3 dəfə sınayırlar. Gəlin ata evindən yola salınarkən başına 3 dəfə duz dolandırılır və gəlin ocağın başına 3 dəfə fırlanır. Dəfndən sonra 3 gün boyunca mərhumun yaxınlarının evi ziyarət edilir və onun üçü (ölümün 3-cü günündə qeyd edilən hüzr mərasimi) verilir.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=365-367}} |
|||
* Yeddi. Məişət mərasimlərində 7 sayına müraciət özünü evlənən qız üçün 7 oğul istənilməsində göstərir. Övladı olmayan qadın 7 qəbirdən torpaq götürüb, su qatır və bu suda çimir. Xəstələnən uşağa 7 qapının cəftə suyu dadızdırılır və 7 həyətdən 7 çöpün tüstüsü uşağın burnuna tutulur. Ölənin yeddisi (ölümün 7-ci günündə qeyd edilən hüzr mərasimi) keçirilir.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=370-371}} |
|||
* On üç. "On üç nəhsdir, düşər-düşməzi olar" deyilməsi onu göstərir ki, bu say bəzən insanlara uğur, bəzən uğursuzluq gətirir.{{sfn|Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild|2007|pp=375}} |
|||
* Qırx. Uğurlu saydır, Azərbaycan ənənələrinə görə, ölənin qırxı (ölümün 40-cı günündə qeyd edilən hüzr mərasimi) keçirilir.{{sfn|Abdullayeva|2022|p=786}} |
|||
== Ədəbiyyatda nəsihət və dəyərlər mövzusu == |
|||
[[Qafqaz və tarixi Azərbaycan ərazisində monqol–türk əlaqələri|Monqol hakimiyyəti dövrü]]nün çətinlikləri zamanı həm Anadolu, həm Azərbaycanda sadə camaat sufi şeyxlərin ətrafında [[Azərbaycan sufizmi|birləşmiş]], mürid və dərvişlərin sayı artmışdır. Azərbaycanda Şirvan-ı Kəbirdən başlayaraq Əbu Səid, [[Baba Kuhi Bakuvi|Baba Kuhi]], [[Əxi Fərəc Zəncani]], Naxçıvanlı Xacə [[Məhəmməd Xoşnam]], Xoylu [[Əxi Evrən]], [[İzzəddin Həsənoğlu]] kimi şəxsiyyətlər və əsərləri xalqa mənəviyyat aşılamışdır.{{sfn|Altaylı|2023|p=239}} Anadolu və Azərbaycanda monqol dövrünün çətinlikləri vaxtında dövrün ozanları xalqa mənəviyyat aşılamaq üçün ideal insan və xarizmatik lider rolunu [[İmam Əli]]də görmüş və heç bir məzhəbi təəssübkeşliyə yönəlmədən onun həyatını dastanlaşdırmışdır.{{sfn|Altaylı|2023|p=239}} |
|||
[[Azərbaycan dastanları|Dastanlar]] (tez-tez musiqi ilə müşayiət edilən, epik nəsr və poeziya) [[Azərbaycan kimliyi]]nin, kollektiv yaddaşının, qəhrəmanlıq və mənəviyyat nümunələrinin, gender normaları və cinsi münasibətlərin əsasını təşkil edən şərəf və davranış kodeksinin tərkib hissəsidir. Belə dastanlarda ailə, klan və [[Azərbaycan tayfaları|tayfa]]ya sadiqlik, cəsarət və səmimilik başlıca xüsusiyyətlərdir. Tayfanın və vətənin qorunması, xarici işğalçılardan azad edilməsi dastanların əsas mövzularıdır. Qadınlar və kişilər belə dastanlarda birlikdə mübarizə aparırlar.{{sfn|Tohidi|2000|p=268}} |
|||
XVI əsr Azərbaycan şairi [[Şah İsmayıl Xətai]]nin "Nəsihətnamə"sində tövhid və imamətdən bəhs edildikdən sonra əsərin nəsihət hissəsi başlayır. Burada birinci verilən məsləhətlər şahın hakimiyyətinin dəstəklənməsi, şaha sədaqət haqqındadır. İkinci qrup nəsihətlər isə din və təriqət əxlaqı haqqındadır, yeni dərvişlərə yol göstərilməsi, təriqət qaydaları ilə tanışlıq məqsədi daşıyır.{{sfn|Abdullayeva|2022|p=783-784}} XIX əsr nəqşibəndi xadimi [[Mir Həmzə Nigari]] (1805–1855) türk dilində, nəsihətverici sufi əsəri "Nigarnamə"ni yazmışdır.<ref name="harp">{{cite news |title=HAMZA NİGARİ |author=Tahsin Yazıcı |newspaper=Encyclopaedia Iranica Online (Brill) |date= |url= |accessdate=2024-02-01 }}</ref> |
|||
=== Azərbaycan nağılları === |
|||
[[Fayl:Oxxay.jpg|270px|thumb|right|[[Arif Hüseynov (rəssam)|Arif Hüseynovun]] albomundan rəsm "''[[Azərbaycan nağılları (Arif Hüseynov)|Azərbaycan nağılları]]''" seriyasından [[Oxayy|Oxxay]] və Əhməd.]] |
|||
Azərbaycan nağıllarında "ədalət" anlayışı ədalətli, bölüşməyi bilən qəhrəmanlar vasitəsilə uşaqlara çatdırılır. Ədalətsiz davranan qəhrəmanlar ya cəzalandırılırlar, ya da səhvlərini başa düşüb haqqın yanında olarlar. Nağıllarda haqlı ilə haqsızın arasındakı mübarizə göstərilir. Axırda ədalətli olan qalib gəlir.{{sfn|Budak, Küçükşen|2023|p=139}}{{sfn|Budak, Küçükşen|2023|p=140}} "Dostluq" anlayışı isə həm insanlar arasında, həm də insanlarla qeyri-insanı varlıqlar arasında özünü göstərir. "Dostluq" anlayışı bir-birinə kömək olmaq və vəfalı olmaq şəklində təqdim edilir.{{sfn|Budak, Küçükşen|2023|p=140}} |
|||
Nağıllarda verilən dürüstlük xüsusiyyəti isə doğru söz demək, etibarlı və sözündə möhkəm olmaq şəklində özünü göstərir. Yalan danışan və sözünün üstündə durmayanların dürüst qəhrəmanlar qarşısında məğlub olması uşaqlara dürüstlük dəyərini aşılayır.{{sfn|Budak, Küçükşen|2023|p=140}}{{sfn|Budak, Küçükşen|2023|p=141}} |
|||
=== Bakıxanovun "Əxlaqın tərbiyələnməsi" və "Nəsihətlər kitabı" əsərləri === |
|||
{{Şəkillər sırası|Moral education by Abbasgulu Bakikhanov.png|Kitab-i Nasihat.png|e1 = 150 |
|||
|e2 = 138 |
|||
|mətn = [[Abbasqulu ağa Bakıxanov]]un "Əxlaqın tərbiyələnməsi" (''solda'') və "Nəsihətlər kitabı" əsərləri |
|||
|color = black |
|||
|üfüqi = left |
|||
}} |
|||
Azərbaycan alimi [[Abbasqulu ağa Bakıxanov]] "Əxlaqın tərbiyələnməsi" əsərində İslam təlimlərindən bəhs edir və onları Yunan fəlsəfəsi və Qərb dəyərləri ilə müqayisə edirdi.<ref>Javadi, Hasan, "BAKIKHANOV, ABBAS-KULI-AGA", in: Encyclopaedia Iranica Online, © Trustees of Columbia University in the City of New York. Consulted online on 18 March 2023.</ref> Bu əsərin "Mülayimliyə riayət", "Yaxşı işlərin mükəmməlliyi haqqında", "İctimai ünsiyyət qaydaları haqqında", "Təvazökarlıq prinsipləri haqqında, "Vicdanı tərifləmək haqqında" və "Azla kifayətlənməyin üstünlükləri haqqında" adlı fəsilləri vardır. Bakıxanov bu əsərdə danışmaqdan çox dinləməyi, azla kifayətlənməyi, özünü idarə etməyi və sınamağı, vicdan və əxlaqi prinsipləri tətbiq etməklə özünü təkmilləşdirməyin zərurətini tərənnüm edir.<ref name="auto2"/> |
|||
Bakıxanovun həm Azərbaycan dilində, həm də fars dilində nüsxəsi olan "Nəsihətlər kitabı" əsəri gənc insanlar üçün məsləhətlər şəklində yazılmışdır. Bakıxanov bu əsərində ictimai münasibətlərdə intellekt və rasional düşüncədən istifadəni, biliyə yiyələnməyi, dürüstlük, ədalət və mülayimliyi vurğulayırdı. Kitab nə dil, nə tarix, nə də mədəni ənənələri paylaşmayan "bir gücün fəthi" (Rusiyanın Azərbaycanı nəzarətə götürməsi) qarşısında ictimai dəyərlərin yenidən təsdiqini təşkil edir. "Nəsihətlər kitabı"nda dini vəzifələri və əxlaqi davranışın müxtəlif baxışları verilmişdir (tənbəllikdən uzaq qalmaq, vəzifələrin icra edilməsi, başqalarının və ya özünün səhvlərinin ortaya çıxarılmaması, ədalətli davranış, dostlarla yaxşı davranış, özünəinam, var-dövlətin düzgün xərclənməsi, qanun, hakimiyyət və böyüklərə tabe olmaq və s.)<ref name="auto2"/> |
|||
"Nəsihətlər kitabı"nın mesajının türk fikrindəki kökləri dövr baxımından rusların siyasi güc olaraq hakimiyyətindən əvvələ, hətta türklərin İslamı qəbul etməsindən əvvələ gedib çıxır. Bakıxanovun əsərdəki mesajı erkən türk ənənəsini (həm türk-İslam ənənəsi, həm də İslamdan əvvəlki türk ənənəsi) bilərək və ya bilməyərək daşıyır, həm də [[Azərbaycanda təsəvvüf|sufizm]]dən qaynaqlanır. Əsər mesaj baxımından [[Qaraxanlılar dövləti|Qaraxanlılar]] dövrünə aid "[[Qutadqu-bilik]]" əsəri ilə bir çox oxşarlıq daşıyır. "Nəsihətlər kitabı"ndakı mövzular "[[Qutadqu-bilik]]"də ən vacib rolu oynayır. Bu iki əsər arasında oxşarlıqlar "şahzadələr üçün güzgü" tipində yazılmış digər əsərlərdə ("Qabusnamə", "Siyasətnamə", "Nəsihət əl-Müluk") tapılmamışdır.<ref name="auto2">{{Cite web|url=http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-2/cam7.html|title=NASIHATLAR OF ABBAS KULU AGHA BAKIKHANLI. Audrey L. ALTSTADT {{!}} Central Asian Monuments {{!}} Edited by H. B. Paksoy {{!}} CARRIE Books|website=Vlib.iue.it|access-date=2018-12-02|archive-date=2019-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504191307/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-2/cam7.html|url-status=live}}</ref> |
|||
== İstinadlar == |
|||
{{İstinad siyahısı|3}} |
|||
== Ədəbiyyat == |
|||
{{refbegin|3}} |
|||
* Avcılık İnanç Ve Ritüellerine Bakış. Aynur Celilova. Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi, 2019, Cilt 5, Sayı 8, s. 62–86 |
|||
* Agirel, S. (2009). Colour Symbolism in Turkish and Azeri Folk Literature. Folklore, 120(1), 92–101. http://www.jstor.org/stable/40646493 {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221104033850/https://www.jstor.org/stable/40646493 |date=2022-11-04 }} |
|||
* Azərbaycan etnoqrafiyası. Üç cilddə. I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 544 səh. |
|||
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə II cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007, ISBN ISBN 5-17-033764-7. |
|||
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb. |
|||
* Halil İnalcık (2011). Has-Bağçede ʿAyş u Tarab: Nedimler, Şairler, Mutribler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. |
|||
* Kartari, A. (1986). Azeri ve Fırat Havzası Mutfak Kültürlerinin Karşılaştırmalı İncelemesi. Belleten, Türk Folkloru Yayınları, İstanbul. |
|||
* Caferoğlu, Ahmet. Azerbaycan ve Anadolu Folklorunda Saklanan İki Şaman Tanrısı (türk). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 5, Sayı 1–4. 1956. |
|||
* Магомедханов М. М. Дагестанцы: Этноязыковые и социокультурные аспекты самосознания. Москва: ООО "ДИНЭМ", 2008. – 272 с. |
|||
* Togan, Zeki Velidi. Ümumi türk tarihine giriş (cilt I). İstanbul: Enderun Kitabevi. 1981. səh. 538. |
|||
* Willem Floor, Hasan Javadi. The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran // Iranian Studies. Vol. 46. Issue 4. — 2013. |
|||
* ALTAYLI, S. (2023). İZZEDDİN HASANOĞLU’NUN "KİTAB-I SİRETÜ’N NEBİ" MESNEVİSİNDE HZ. ALİ CENKNAMELERİNİN İZLERİ. Karadeniz Araştırmaları, 20(77), 237–258. https://doi.org/10.56694/karadearas.1267678 |
|||
* Abdullayeva, T. (2022). [https://dergipark.org.tr/en/pub/atdd/issue/72073/1085173 Şah İsmayıl Xətayinin "Nəsihətnamə" Əsərinin Forma-Tematik Təsnifatı.] Akademik Tarih Ve Düşünce Dergisi, 9(3), 777–791. |
|||
* Budak, H., & Küçükşen, K. (2023). [https://dergipark.org.tr/tr/pub/metder/issue/81808/1412869 Azerbaycan Masallarının Kök Değerler Çerçevesinde İncelenmesi]. Medeniyet Ve Toplum Dergisi, 7(2), 131–151. |
|||
* {{cite news |title=Gender and National Identity in Post-Soviet Azerbaijan: A Regional Perspective in Gender and Identity Construction |author=Nayereh Tohidi |url= |publisher=Brill |date=01 Jan 2000 |accessdate=2024-10-16 |language=en |archiveurl= |archivedate=2024-10-16 }} |
|||
* Gasimov, K. (2020). The Bureaucratization of Islam in Azerbaijan: State as the Principal Regulator and Interpreter of Religion. Central Asian Affairs, 7(1), 1–37. |
|||
* Ganiyeva, F. (2021). AZERBAYCAN’IN GELENEKSEL KÜLTÜRÜNDE ETNİK BİR İŞARET OLARAK MİSAFIRPERVERLİK. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(35), 956–967. https://doi.org/10.12981/mahder.933966 |
|||
* Erol, İbrahim. "Hâlidî Tasavvuf Tefekkürünün Azerbaycan Sosyokültürü Üzerindeki Etkisi". Usul İslam Araştırmaları 36/36 (Kasım 2021), 71–95. |
|||
* Wiktor-Mach, Dobroslawa (2017). Religious Revival and Secularism in Post-Soviet Azerbaijan. De Gruyter. |
|||
{{refend}} |
|||
== Əlavə oxu == |
|||
{{refbegin|2}} |
|||
* Alan, S. (2023). AZERBAYCAN TÜRKÇESİ DEYİMLERİNDE SAYGI VE SAYGINLIK ELDE ETME (ESKİ TÜRKÇE PARALELİNDE) . Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13 (1), 24–54 . DOI: 10.55179/dusbed.1104042 |
|||
* Büyükokutan Töret, A. (2017). AZERBAYCAN TÜRKLERİ ATASÖZLERİNİN SOSYAL KONTROL MEKANİZMASINI SAĞLAMA İŞLEVİ . Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10 (1), 197–208 . DOI: 10.17218/hititsosbil.293023 |
|||
* Yakar, Ü. (2018). 1920–1930 Yıllarında Azerbaycan’ın Milli ve Manevi Değerlerine Karşı Sovyet Rusya Tarafından Yürütülen Asimilasyon Siyaseti . Vakanüvis — Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 3 (1), 306–325 . DOI: 10.24186/vakanuvis.415885 |
|||
* Ceri-Booms, M. (2014). "Cross-Cultural Comparison of Work Ethics in Azerbaijan, Turkey and Russia". In The Value of Work in Contemporary Society. Leiden, The Netherlands: Brill. |
|||
{{refend}} |
|||
{{Azərbaycan mədəniyyəti}} |
|||
{{Azərbaycan dəyərləri və ənənələri}} |
|||
[[Kateqoriya:Azərbaycan cəmiyyəti]] |
|||
[[Kateqoriya:Azərbaycan mədəniyyəti]] |
|||
[[Kateqoriya:Dövlət ideologiyaları]] |
04:57, 3 noyabr 2024 tarixinə olan versiya
Azərbaycan mədəniyyəti |
---|
Dil • Yazı sistemi • Folklor • Dastanlar • Ədəbiyyat • Fəlsəfə • Mifologiya • Memarlıq • Ev • Bağ • Təsviri incəsənət • Miniatür • Kalliqrafiya • Keramika • Xalçaçılıq • Heykəltəraşlıq • Milli geyim • Kosmetika • Musiqi • Muğam • Aşıq sənəti • Rəqs • Balet • Teatr • Yumor • Kino • Animasiya • Mətbuat • Radio • Televiziya • Təhsil • İdman • Döyüş sənətləri • Oyunlar • Dövlət bayramları • Festivallar • Tarixi təqvimlər • Mərasimlər • Milli Yeni il • Evlilik • Atəşfəşanlıq • Kulinariya • Çay mədəniyyəti • Şərabçılıq • Köçərilik • Ziyarətgahlar • Xalq təbabəti • Mentalitet • Milli kimlik • Tayfa quruluşu • Aristokratiya |
Azərbaycan milli-mənəvi dəyərləri və ya Azərbaycan mentaliteti — Azərbaycan mühitində və mədəniyyətində vacib hesab edilən davranış normaları (ədəb), ailə dəyərləri, inanclar, ənənələr və s.-ni əhatə edən anlayış.
Dəyərlər azərbaycançılığın vacib tərkib hissəsidir, Azərbaycan Prezidentinin andiçmə mərasimi mətnində ənənələrlə birlikdə qeyd edilir, prezident dəyərlərə və ənənələrə sadiq qalacağını qeyd edir. 2017-ci ildə Azərbaycanda Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fondu yaradılmışdır.
Tarixi
Erkən dövr
Mirzə Qədim İrəvaninin "Dərviş" rəsmi (solda) və Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində dərviş xalçası
|
XIII əsr monqol işğalı və ondan sonrakı dövrlərdə Elxanilərin həm İran Azərbaycanı, həm müasir Azərbaycanın üzərində hakimiyyət qurması burada yayılmış şamançılıq adətlərinin güclənməsinə gətirib çıxarmışdır. Şamanizm adətləri İslamın təsiri ilə dəyişikliklərə məruz qalmış, zərərsiz və vacib olmayan yerlərdə özünü qorumuşdur. Qədim adət-ənənə qaydaları Azərbaycan mədəni mühitində uşaq folklor və oyunlarında, geniş xalq təbəqələrinin mərasim və inanclarında yaşamağa davam etmişdir. Məsələn, azərbaycanlıların cümə axşamı ölülərin ruhuna hörmətən yediyi aşın qədim şamanizm qalıntısı olduğuna şübhə yoxdur.[1] Bir Azərbaycan nağılında şahzadələr nişanlılarını seçmək üçün qızlara alma atması adəti XVII əsrdə Azərbaycanda yaşayan monqollarda mövcud olmuşdur.[2][3]
Elxani hökmdarı Hülakü xanın vəziri Nəsirəddin Tusi monqol və şərq türklərinin adət, mədəniyyət və ənənələrinə tamamilə vaqif olmuş, onun oğlu da tamamilə türkləşmişdir. Əslən yəhudi olan, vəzir Fəzlullah Rəşidəddin də türk adət və ənənələrini mənimsəmişdir. Fəzlullah Rəşidəddinin oğulları Qiyasəddin və Cəlaləddin türklər tərəfindən fəzilət və əxlaqları, Elxani qanun və nizamlarını bildiklərini görə mədh edilib sevilmişdir.[4]
Sufizm Azərbaycan mənəvi həyatında böyük rol oynayıb və bu rol hələ də davam edir.[5] XIX əsrdə Azərbaycan sufi nəqşibəndi təriqətinə aid olan xəlidi şeyxləri evləri ziyarət edir, sufizm əxlaqını bu üsulla yaymağa çalışırdılar.[6] XIX əsr nəqşibəndi xadimi Almalılı Mahmud Əfəndi Kazandakı xəlifəsinə yazdığı məktubunda pis əxlaqın əlacının sufi adəti olan xəlvətə çəkilmək olduğunu qeyd edirdi.[7]
Gürcüstanda yaşayan kistlərin ənənəsi Azərbaycan şiə adətləri ilə gürcü xristianlığını özündə birləşdirir. Bunun sübutu kistlərin qəbirdaşlarının Azərbaycanın Şəhidlər Xiyabanındakı qəbirdaşları ilə bənzərliyidir.[8] İslam incəsənəti üzrə türkiyəli mütəxəssis Birgül Açıkyıldız hesab edir ki, erməni qəbiristanlıqlarında (məsələn, Culfada) tapılan erməni yazıları və tipik erməni ornamentləri olan qoç formalı qəbir daşları ətraf mədəniyyətlərin — kürd və Azərbaycan adət-ənənələrinin təsiri altında yaranıb. Açıkyıldızın fikrincə, zoomorf qəbir daşları daha çox düzbucaqlı xaçkarları ilə tanınan erməni qəbiristanlıqları üçün xarakterik deyil.[9]
Tarixən, Cənubi Dağıstanın əhalisi Azərbaycanın mədəni və davranış normalarına yönlənib, Azərbaycan linqvistik və mədəni mühiti ilə əhatələnib.[10][11] Tatların mədəniyyəti əsrlər boyunca Azərbaycan və digər mədəniyyətlərin qarışması nəticəsində İran və türk elementləri və adət-ənənələrinə malik qarışıq mədəniyyət olmuşdur.[12] Qacar dövləti şahzadələri Təbrizdə azərbaycanlıların əhatəsində türk dili, mədəniyyəti və adətlərinə daha çox bağlanır, taxta çıxdıqdan sonra özlərini Azərbaycan türkləri ilə əhatə edirdilər.[13]
Azərbaycançılıqda rolu
Azərbaycan Prezidentinin andiçmə mərasiminin protokol mətnindən
Azərbaycançılıq ideologiyası dinindən və etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, bütün azərbaycanlıları birləşdirən ümumi və bənzərsiz kimliyin və mənəvi dəyərlər toplusunun mövcudluğu fikrinə əsaslanır.[14] Azərbaycan Prezidenti andiçmə mərasiminin protokol mətninə görə, Qurana əl basaraq, dəyərlərə və ənənələrə sadıq qalacağını və onları uca tutacağını qeyd edir, daha sonra Azərbaycan bayrağını öpür.[15]
2017-ci ildə Azərbaycanda Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fondu yaradılmışdır.[16] 2019-cu ildə fondun yaradılmasının ildönümündə çıxış edən, Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi rəhbəri qeyd etmişdir ki, iki il ərzində bu fond əhalini maarifləndirmək üçün, milli-mənəvi dəyərlərlə, vətənpərvərlik, tolerantlıq və s. kimi mövzularda təqribən 100 konfrans, seminar və dəyirmi masalar keçirmiş, 51 kitab nəşr etdirmiş, üç sənədli filmin istehsalını maliyyələşdirmişdir.[17]
Kifayət Ağayeva "Etika və Gender: Sosial-Əxlaqi Davranıșın Təhlili" adlı kitab ərsəyə gətirmişdir. Bu kitabda ailə və cəmiyyət çərçivəsində genderin və sosial və əxlaqi davranışın təhlili təqdim edilir.[18]
Keçmiş dövrdə ailə
Tarixən Azərbaycanda böyük ailələrin bir yerdə yaşadığı təsərrüfatlar möcvud olmuşdur. Belə ailələrdə ailə başçısının ölümündən sonra varidatın bölünməsi baş vermir, ailə bir yerdə yaşamağa davam edirdi. Ailə başçısı "ağsaqqal" və ya "böyük ata" adlanırdı. Ata ölümündən sonra onun əvəz edəcək oğulu bacarıqlarına görə seçirdi. Ailə başçısı ailə daxili məsələləri yaşlı nəsillə, çox vaxt yaşlı qadınlar ilə məsləhətləşərək həll edirdi.[19] Azərbaycanda kiçik ailələr isə sadə (2 nəsil) və mürəkkəb olmaqla iki hissəyə bölünürdü.[20]
XX əsrin əvvəllərinə qədər azərbaycanlılar arasında patriarxal ailə quruluşu xarakterik idi. Ailənin başçısı arvadın cehizi istisna olmaqla, ailənin bütün daşınar və daşınmaz əmlakının sahibi idi. Ailə başçısının imkanı olmayanda mülk şəriətə uyğun bölünürdü. Məsələn, oğlan övladı qız övladına çatan mülkün iki qatını alırdı. Ailə başçısının dul arvadı bütün mülkün səkkizdə birini və şəxsi əşyalarını alırdı.[21]
İnqilabdan əvvəl Azərbaycanda ağsaqqallar kənd həyatında və ayrı-ayrı ailələrin həyatında məsləhətçi və vasitəçi kimi önəmli rol oynayırdı. Gənclərin və uşaqların, həmçinin qadınların (ağbirçəklər istisna olmaqla) bu və ya digər məsələnin müzakirəsində iştirak etmək hüququ yox idi. Ailə münasibətlərində kiçik həmişə böyüyə tabe olurdu. Hal-hazırda da yaşlılara hörmət azərbaycanlıların ailəvi və ictimai həyatının bir elementidir.[21]
İnqiliabdan əvvəl Azərbaycan ailəsində kişinin rolu qadınınkından daha üstün idi. Qız ata evində öz anasına və ya nənəsinə tabe idi. Gəlin isə evdəki yaşca daha böyük ev sahibəsinə (qayınana və ya böyük qayının arvadı) tabe idi. Təzə evlənəndə ərin ailəsinin evində yaşayanda gəlin ailədəki kişilərdən çəkinməli, ailənin yaşlı üzvlərinin oturduğu otağa daxil olmamalı idi. Ucadan danışmaq və ya gülmək ədəbsizlik sayılırdı.[21] Kənd ailələrindəki qadınlar təsərrüfat işlərində iştirak etdikləri üçün vacib məsələlərin həllində onlarla məsləhətləşilir, kişilərlə təsərrüfatda bir yerdə işlədikləri üçün şəhər qadınlarına nisbətən daha çox sərbəstlik verilirdi.[22]
Uşaqlara baxmaq tamamilə ananın məsuliyyətində idi. Ailədə oğlan uşağının yeri qızınkından fərqli idi. 6–7 yaşına çatan oğlan uşağının tərbiyəsi ilə baba, ata və böyük qardaş məşğul olurdu. Uşaqların dini tərbiyəsi də eyni yaşdan başlayırdı.[21]
Sovet dövründə Azərbaycan ailəsində böyük dəyişikliklər baş verdi. Yeni həyat şəraiti ailə həyatında dəyişikliklərə səbəb oldu. Patriarxal qalıqlar demək olar ki, tamamilə yox edildi. Qadınlar kənd təsərrüfatında, sənayedə, inşaatda, mədəniyyət idarələrində və başqa yerlərdə kişilərlər bərəbər işləyirdilər. Uşaqların tərbiyəsi də bu dövrdə dəyişdi. Oğlan və qız uşaqları eyni şərtlərlə yetişdirilirdi. Uşaqların tərbiyəsində ailə ilə bərabər, uşaq bağçaları, məktəblər və internatlar vasitəsilə cəmiyyət də iştirak edirdi.[21]
Poliqamiya və siğə
Orta əsrlər Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında sevgiyə əsaslanan monoqam (təkarvadlı) nikahlar təbliğ edilirdi. Koroğlunun övladı olmayanda ikinci arvad almaq yerinə Eyvazı övladlığa götürməsi bunun bir nümunəsidir. Azərbaycan məhəbbət dastanları arasında yalnız dördündə poliqamiyaya (çoxarvadlılıq) rast gəlinir. Bu dastanlar "Şah İsmayıl", "Əmrah", "Lətif şah" və "Valeh-Zərnigar"dır. Bu əsərlərdə qəhrəmanlar öz sevgililərinə qovuşmazdan əvvəl başqa qızlara söz verirlər.[23]
Azərbaycanda tarixən çoxarvadlılığın yayılması İslam dinində dörd arvada icazə verilməsi ilə bağlıdır. Ancaq əsasən Azərbaycanda ikiarvadlılıq yayılmışdır. Dindar və imkanlı şəxslərdən başqa orta səviyyəli və yoxsul ailələr arasında ikiarvadlılığın yayılması birinci evlilikdə övladın olmaması və ya qız övladının olması ilə bağlı idi. İkinci arvad gəlin gələndən sonra evdə iki qadın arasında davalar baş verir, bəzi hallarda birinci qadın boşandığı üçün evlilik yenidən təkarvadlılığa çevrilirdi.[23]
Keçmişdə çoxarvadlılıq həmçinin levirat adəti ilə bağlı idi. Kişi qardaşı vəfat etdikdən sonra onun arvadı ilə evlənir və uşaqlarına sahib çıxırdı. Adət buna yol verdiyi üçün insanlar bu hallara pis baxmırdı.[23] Etnoqraf Qiyasəddin Qeybullayev bu məsələnin həm də varlı ailələrdə varidatın bölünməsinin qarşısını almaq məqsədi güddüyünü qeyd etmişdir.[24]
Siğə nikahları isə kişinin bir qadınla müəyyən bir vaxt üçün birlikdə yaşaması üçün bağlanırdı. Kişi siğədən doğulmuş uşağı kənar yerdə saxlayır, belə uşaq təhqiredici adlarla adlandırılırdı. Azərbaycanın mütərəqqi şair və yazıçıları belə nikaha qarşı çıxmışdır.[23]
-
İnnabı rəng bizə məxsusdur. Ə. Əzimzadə
-
Qız dünyaya gəlib. Ə. Əzimzadə
-
Köhnə arvad və təzə arvad. Ə. Əzimzadə
Dəyərlər
Azərbaycanlılar təbiətcə hər şey ilə maraqlanan, hazırcavab, cəsur, azadlıq sevən, sözlərini tutan insanlardır. Bir qayda olaraq, onlar təvazökar, abırlı olurlar, mühakimələrinin və çıxardıqları nəticələrin sürəti ilə fərqlənirlər. Azərbaycanlılar kifayət qədər emosional davranırlar. Onlara və ya qohumlarına qarşı hörmətsizlik demək olar ki, həmişə onların şərəf və ləyaqətinə qəsd kimi qəbul edilir, bu, onlarda narazılıq hissi və ya kəskin reaksiyaya səbəb ola bilər. Münaqişə zamanı azərbaycanlılar emosional cəhətdən təmkinsiz və tez əsəbləşən olsalar da, məsələn, çeçenlər və ya osetinlərlə kimi ehtiyatsız davranmırlar.[25]
XIX əsr fransız sosioloqu Elize Reklü azərbaycanlıları belə təsvir edirdi: "Cənubi Qafqazda yaşayan azərbaycanlılar Qafqazın heç bir xalqına xas olmayan keyfiyyətlərə malikdirlər. Belə nadir səmimiyyətə və tamahdan uzaq düzgünlüyə, həddən artıq mehribanlığa və qonaqpərvərliyə yalnız onların arasında rast gəlmək olar. Azərbaycanlılar Qafqazda mədəniyyət yayanlar hesab olunur." XX əsrin əvvəllərində rus alimi Vasili Veliçko "Qafqaz" əsərində azərbaycanlılar haqqında belə deyirdi: "Heç şübhəsiz, azərbaycanlıların qanları safdır; onlar təbiətən alicənab, mehriban, xoşrəftar, mərd və genişürəklidirlər, zehni cəhətdən istedadlı, əxlaqi baxımdan təmizdirlər."[26]
Hüseynqulu Sarabski azərbaycanlıların özünəməxsus xarakterik xüsusiyyətlərindən bunları qeyd edir: səxavətlilik, qonaqpərvərlik, şən olmaq, operativlik, cəsarət, musiqi və rəqsə sevgi, qonşuların dərdinə şəfqətlə yanaşmaq, qəriblərə göstərilən hörmət, dərdli şəxslərə kömək, bayramlarda və çətinlikdə bir-birlərinə kömək olmaq, qarşılıqlı sevgi.[27]
İgidlik
"İgid" və "qəhrəman" ifadələri dastan ənənələrində və günlük həyatda cəsarəti, döyüşü, ölümü qəbul etmə cəsarətini, qarşılıq gözləmədən başqaları üçün özünü fəda etməyi, qalibiyyəti özündə ehtiva edir. Azərbaycan atalar sözlərində igidliyin əsas xüsusiyyətlərindən biri olaraq döyüşkənlik göstərilir. Azərbaycan türklərinə görə, igid və ya qəhrəman özünü döyüşü və fiziki gücü ilə göstərir. Bu məsələdə igid bir müəllim qədər mütəxəssis olmalıdır. Həmçinin o, aldığı yaralara dözməli, özünü ər meydanında göstərməli və əsla geri çəkilməməlidir.[28]
Atalar sözlərində igidin cəsarətli olması və düşmənə boyun əyməməsi qeyd edilir. O, düşmənə hazırlıqsız yaxalanmamalı və yalnızca döyüş zamanı düşməni öldürməlidir. Döyüş bitəndən sonra düşməni öldürməyə icazə verilmir. Atalar sözlərində igidin yarağı üçün silah, xəncər, qılınc ifadələri işlədilir və silah müəllimin qələmi ilə müqayisə edilir. Bundan başqa igidlərin bir-birinə arxa çıxması tövsiyə edilir.[28]
İgid ilqarından dönməz, dəvə ovşarından.
İgid odur atdan düşə atlana, igid odur hər əzaba qatlanana.
İgid basdığın kəsməz.
İgidin qılıncı, müəllimin qələmi.
İgidin axmağı qılıncını dayısında sınar.
İgiddə axtarılan xüsusiyyətlər gənc, çalışqan və bilik sahibi olması, ətrafdakıları qorumasıdır. Qəhrəmanın uşaqlığından bəlli olduğu qeyd edilməklə birlikdə hər zaman hərəkətdə olmasının lazım olduğu qeyd edilir. Ancaq qəhrəmanın ölümü ya çox çalışmaqdan, ya da heç çalışmamaqdan olur. Həmçinin igid ehtiyatlı olmalı, geri çəkilməyi bacarmalıdır. O, qarşısına çıxan fürsətləri qaçırmamalı, harada və necə qəhrəmanlıq edəcəyini bilməli, ehtiyac olarsa, taktika baxımından qaçmağı və ya gizlənməyi bacarmalıdır. İgidlikdə vacib xüsusiyyətlərdən biri də mərdlikdir. Sözünü yerinə yetirmək, dövlət işlərində yalana yer verməmək, insanın üzünə sözünü demək mərdliyə daxildir.[28]
Azərbaycan atalar sözləri igidin nəsli və ailəsi ilə əlaqələri haqqında məlumat verir. İgid nəslinə oxşamalı, ailəsi ilə arasını yaxşı tutmalıdır. Digər bir qeyd edilən fikrə görə igid həyat yoldaşı seçimini düzgün etməlidir: "İgidi ar əyməz, yar əyər."[28]
Türk dünyasında qəhrəmanlar həmişə atları ilə xatırlanırlar. Bu xüsusiyyət Azərbaycan atalar sözlərində də özünü göstərir. At igidin yol yoldaşıdır, onun kimi ehtiyatlı olmalıdır, ona kömək etməli, qəhrəmanın adına layiq olmalıdır. İgid üçün qoyulan tələblərdən biri də onun ləqəbi, adı və şöhrətidir. Qəhrəman adını və onu xarakterizə edən ləqəbi bacarığına və uğurlarına görə alır. İgid olanın adı və şanı həm yaşayarkən, həm öldükdən sonra yaxşı xatırlanmalıdır. Nalayiq şöhrət qazanmaq igid üçün ölümə bərabərdir.[28]
Yardımlaşma
Azərbaycan yardımlaşma formaları təsərrüfat və maddi mədəniyyət sahələrini, həmçinin toy və yas mərasimlərini əhatə edir. Bundan başqa, kasıb, ailə başçısını itirmiş, xəstəsi olan ailələlərə, əlillərə kömək etmək xeyirxah iş kimi adətə çevrimişdi. Çətinliyə düşmüş qohum-qardaşa kömək etmək borc (məsuliyyət) sayılırdı. Azərbaycan yardımlaşma formaları şəriklik, ziyanlıq, damazlıq, mödgəm, hoy, cey, avaja, alışma, umya, bədəl, iməclik, əvrəz adlanır. Əvrəz əvvəllər orta əsr feodal mülkiyyət forması olmuş, XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində isə sosial rolu dəyişilərək, yardım formasına çevrilmişdir.[29] Quba bölgəsində isə xalçaçılıq sahəsində el köməkliləri mövcud olmuşdur.[30] XIX əsr sonundan XX əsrin əvvəllərinə qədər həm yerli, həm də xarici tədqiqatçılar Azərbaycan yardımlaşma formalarını tədqiq etmişdir.[29][30] Yardımlaşma formalarının geniş yayılması özünü "El gücü, sel gücü", "El bir olsa, zərbi kərən sındırar" kimi atalar sözlərində də göstərir.[31]
Azərbaycan yardımlaşma formaları əsas iki hissəyə bölünür. Birincisi təsərrüfat və məişət sahəsində eyni imkana sahib insanların bir-birinə etdiyi köməkdir. İkincisi isə varlıların kasıblara yardım etdiyi xeyriyyə əməlləridir. Qarşılıqlı yardım institutu birinci qrupa aiddir.[30] Ən geniş yayılmış yardımlaşma forması iməcilik idi. Əgər camaat arasında iməcilik təsərrüfat işləri üçün edilirdisə, kişilər çağırılırdı, xalça toxuma, yundarama kimi məişət işləri üçün isə qadınlar dəvət edilirdi.[32] İməcilik tarixən bayram şənliyinə çevrilərdi, bir-biri ilə yarışan insanlardan qalib gələnə ev sahibi tərəfindən xələt verilərdi. Yol çəkmək, körpü salmaq, kəhriz qazmaq üçün tarixən xalq arasında iməcilik təşkil edilərdi.[33] Yol və körpü salınmasına rəhbərlik hakimiyyət tərəfindən təyin edilən yüzbaşı tərəfindən aparılardı, belə yüzbaşı iməciliyi əslində məcburi idi.[33][34] Gəlinin cehizlərinin hazırlanmasında, çörək bişirilməsində, Novruz bayramının keçirilməsində qadınlar iməcilik edirdi.[34]
Növbələşmə yardımlaşması isə qoşqu heyvanlarının, kotanın, iş üçün lazım olan vasitə və alətlərin çatışmamasına görə lazım idi. Bir neçə ailə əllərində olan heyvan, alət və vasitələri birləşdirərək, ortaq iş görürdü, şumlama, biçilən məhsulun xırmana daşınması və döyülməsini təşkil edərdilər. Qarabağ və Gəncə bölgəsində təşkil edilən hoy isə taxıl biçini, ot çalımı, arxın çəkilməsi, ev tikintisi, mərasimlər üçün istifadə edilirdi.[35] Ziyanlıq yardımlaşma formasında isə qıçı sınan, zəhərlənən, canavar tərəfindən parçalanan heyvan ziyan olmasın deyə, kəsilib qonşulara, qohumlara paylanardı. Heç bir ailə ziyanlığa kəsilmiş ətdən imtina edə bilməzdi. Evi ziyan görənə də yardım edilməsi ziyanlıq adlandırılırdı. Ziyanlıq yardımlama forması işçi xalq kütləsinin həmişə bir-birinə dəstək olduğunu, bir-birlərinin çətinliklərinə şərik çıxdıqlarını göstərir.[36]
Damazlıq yardımlaşa forması Azərbaycanın maldar əhalisi arasında yayılmışdı. Bu adətə görə, mal-qarası olmayan şəxsində evində yemək hazırlanıb, insanlar dəvət edilərdi. Yemək bitdikdən sonra ağsaqqal qonaqlığın damazlıq məqsədilə təşkil edildiyini deyərdi. Gələnlər ev sahibinə qoyun, dana bağışlamağa söz verərdi.[37] Zəngəzur və Qarabağ bölgəsində yayılan görəlkə adətində isə qohumlar arasında soyuqluq yaranmasın deyə onların evlərinə gedilər, hədiyyələr verilərdi.[31]
Qocalara qarşı münasibət
Qocalar məişətdə vacib rola sahibdirlər. Bütün eli, nəsili, tayfanı tanıdıqları üçün kimləsə evləniləndə gəlib ondan məsləhət alarlar. Nişanda yuxarı başda əyləşib, xeyir-dua verərlər. Toyda isə toy babası olub, məclis apararlar. Ağsaqqalları sözü keçər, ayrılanları və küsənləri barışdırarlar. Uzaq yola gedənə uğurlu yol arzulayarlar, gələn qonağı qəbul edərlər. Ağsaqqallar təsərrüfat işlərininin, əkinçilik və maldarlıqla bağlı qərarların verilməsində iştirak edər, məsləhət verərlər. Azərbaycan dilində "Allahsız yerdə otur, ağsaqqalsız yerdə oturma", "Böyüyün sözünə baxmayan böyürə-böyürə qalar" kimi deyimlər var.[38] Qoca olaraq cəmiyyətdə hörmət qazanmış qadınlar isə el anası adlandırılır.[39]
Qonaqpərvərlik
Qafqaza səyahət etmiş, fransız səyyahı Aleksandr Dümanın fikirləri[40]
Qonaqpərvərlik Azərbaycan üçün vacib xüsusiyyətdir. Tarixən Azərbaycanda varlıların ərazisində sırf qonaqların qalması üçün ayrıca ev tikilirdi. Belə evlər karvansaraların olmadığı, dağlıq bölgələrdə və kəndlərdə tikilirdi. Qonaq evlərində və ya otaqlarında yataq ləvazimatları, xalça dəstləri və həttat musiqi alətləri ilə təchiz edilirdi.[41] Şamaxılı bir varlının evində qalan Aleksandr Düma onun rahatlığı üçün masasında kağız və qələmə qədər fikirləşildiyini qeyd etmişdir.[42]
Ev sahibindən məsuliyyət, qonaqdan isə ədəb qaydalarına, gəldiyi yerin adətinə əməl etmək gözlənilirdi. Bir-biri başa düşmək, səmimilik qonağın davranış şəklində özünü göstərirdi. Qonaq yersiz müdaxilələr etməməli, ailənin daxili işlərinə qarışmamalıdır. Ev sahibi və qonağın hərəkətləri bir-birini tamamlamalıdır.[41] Çalğı olan məclisdə mütləq musiqiyə qulaq asılmalıdır.[42] Qonaq qəbul edildikdən sonra müəyyən müddət tək buraxılmalıdır ki, özünü gəlsin və mühitə alışsın. Ancaq bu müddətin çox olması ev sahibinin laqeydliyini göstərər.[43]
Qonağın Allah qonağı adlandırılması Azərbaycanda geniş yayılmışdır. "Allah qonağı istəmirsinizmi? — sualına "Allaha da qurban olum, qonağına da" deyə cavab verilər. Burada məqsəd heç vaxt gedilməyən yerə ilk dəfə girəndə rədd cavabı almamaqdır. Bundan başqa qonağın bulaq başına və ya meşə aparılması, bayram günləri və xüsusi vaxtlar (ad günü, nişan-toy və sş) üçün qonaqlıqlar da geniş yayılmışdır. Ordubad bağbanları arasında mövcud olan bostanpozma adətinə görə isə, bağbanlar bir-birini qonaq çağırır və gedərkən qonaq bağbana məhsullarından hədiyyə edirlər.[44]
Ədəb
Saray ədəbi
Osmanlı vəziri Çandarlı Əli Paşa klassik İslam saray yaşayış ədəbini azərbaycanlı-iranlı bürokratlarının köməyi ilə tətbiq edərək Osmanlının dövlət idarəsində və saray həyatında islahatlar etmişdi.[45]
Səfəvi imperiyasında saray mərasimi (səlahiyyətlilərin və rütbəlilərin münasibətlərinin açıq şəkildə nümayiş olunduğu bütün növ rəsmi, normativləşdirilmiş qarşılıqlı əlaqələr[46]) Azərbaycan türk dilində aparılırdı. Qızılbaşların müharibə şüarı türk dilində "Qurbanı olduğum, ey mənim mənəvi rəhbərim və sahibim" idi.[47] Şah I Abbas italya səyyahı Pietro della Valleni Azərbaycan dilində "xoş gəldi, səfa gəldi" sözləri ilə qarşılamışdır.[48] Bu ifadə qonaqları qarşılamaq üçün Azərbaycan türkləri tərəfindən hələ də geniş istifadə edilir.[49] Səfəvi dövlət kitabçasının müəllifi Mirzə Nəqi Nasiri münşi əl-məmalikin xarakteristikalarını təsvir edərkən türk dili bilgisini vurğulayır.[50]
Süfrə ədəbi
Süfrədə qadınlar və uşaqların kişilərdən ayrı oturması adəti mövcuddur. Süfrədə oturma sırası iyerarxiyanı təyin edən xüsusiyyətdir. Qocalar və hörmət sahibi şəxslərə ortaya, ən yaxşı yerə oturar. Daha çox yayılmış adətə görə, kişilər yemək yedikdən sonra qadınlar üçün ayrıca süfrə açılar. Bu süfrəyə cavan qız və gəlinlər xidmət edər. Kişi süfrəsinə xidmət edən oğlanlar üçün ayrıca süfrə açılar.[51]
Normal bir süfrədə riayət edilməsi vacib olan qaydalar vardır. Bunlardan ən vacibi insanların süfrədə oturacağı yerin bəlli olmasıdır. Bütün ailə bir yerdə oturanda isə ailənin böyüyü başda oturar. Ailə böyüyü süfrəyə oturmadan balacalar oturmaz. O, yeməyə başlamadan da yeməzlər. "Su kiçiyin, süfrə böyüyün" atalar sözü Azərbaycan süfrəsində tam olaraq icra edilir.[51]
Süfrədə yemək yeyərkən danışılmaz. Yemək sakitcə yeyilər, böyüklər masadan qalxmadan qalxmazlar və masadan qalxarkən şükür edilər. Süfrəyə bismillahsız oturub, şükürsüz qalxanlar uğursuz hesab edilər. Çox süfrələrdə azərbaycanlılar adam sayına görə qab qoyarlar. Ancaq Anadoluya yerləşmiş bir qisim azərbaycanlılar rahat olsun deyə və ya iqtisadi çətinliklərə görə, bu qaydanı poza bilərlər. Azərbaycanlıların yeməkləri eyni qabdan bir neçə şəxsin yeməsi üçün uyğun deyildir.[51]
Ziyafət süfrələrində yeməklərin bir qismi əvvəlcədən süfrəyə qoyular. İsti yeməklər sıra ilə gələr. Belə süfrələr yeməkdən çox söhbət məqsədilə açılır. Buna görə də yeməyin təqdimatı və süfrə ədəbi fərqlidir. Süfrəyə eyni səviyyədə insanlar oturar, yaşı çox böyük və kiçik olanlar oturmaz. İnsanlar daha rahat hərəkət edərlər. Ancaq süfrə qonaqları ev sahibindən sonra ayağa qalxıb nitq deyərlər. Nitq həyat şərtləri mövzusunda ümumi bir qiymətləndirmə və ya süfrədə oturanların yaxşı xüsusiyyətləri, dostluqları ilə bağlı ola bilər. Nitqin ünvanlandığı şəxs də nitqə cavab verər. İnsanlar ziyafət süfrələrindəki hal və hərəkətləri ilə qiymətləndirilir və cəmiyyətdə hörmət görür.[52]
Müasir etiket qaydaları
Azərbaycanlıların salamlaşması regiondakı digər ölkələr kimi istiqanlı və dostcasınadır. Kişilər əllə, yanaqdan öpərək salamlaşır. Qadınlar qucaqlaşaraq və sol yanaqdan öpərək salamlaşır. Azərbaycan qadınları öz aralarında əllə salamlaşmır, ancaq tanımadıqları adamlarla belə salamlaşa bilərlər. Kişilər qadınlarla salamlaşarkən qadınların əvvəl əl uzatmasını gözləməlidirlər, əllə salamlaşanda isə zərif olmalıdırlar. Salamlaşandan sonra şəxsin ailəsi, sağlamlığı və işləri barəsində soruşulur. Əgər şəxslər eyni yaşdadırsa, yalnız adları ilə bir-birinə müraciət edə bilərlər. Əgər yaxınlıq yoxdursa, müraciət edərkən adı ilə birlikdə "bəy" və ya "xanım" sözləri istifadə edilir. Gənclər qocalara yaxınlaşıb salamlaşmalıdır.[53]
Azərbaycanlılar ad günləri, toy və yubileylər zamanı bir-birinə hədiyyə verir. Azərbaycan mədəniyyətində hədiyyənin qiymətindən daha çox onu fikirləşmək daha vacib hesab edilir. Hədiyyəni qəbul etməzdən əvvəl ən azı iki dəfə imtina etmək adəti var. Hədiyyə alınarkən hədiyyənin çox böyük olduğu və hədiyyə verənin çox əziyyət çəkdiyi qeyd edilir. Azərbaycanlının evinə qonaq gələrkən ev sahibəsinə gül və ya tort gətirmək lazımdır. Qonaqpərvərliyə balaca hədiyyə ilə cavab vermək nəzakət qaydası hesab edilir. Tək sayda güllər alınmalı, yasda isə cüt rəqəm istifadə olunmalıdır. Hədiyyə alınanda açılmamalıdır.[53]
Azərbaycan yemək etikası kifayət qədər rəsmidir. Yer göstərilənə qədər ayaq üstə dayanılır. Yemək zamanı dirsəklər stola qoyulmur, əllər stolun üzərində saxlanılır. Ev sahibəsi yeməyi gətirir, əvvəl qocalara, sonra qonaqlara və uşaqlara yemək verilir. Yemək zamanı bir şey uzatmaq üçün sağ əl istifadə edilir. Qonaq gələrkən ayaqqabıları çıxartmaq təklif edilərsə, şəpik geyinmək lazımdır. Vaxtında gəlmək çox vacib deyil. Müəyyən olunmuş vaxtdan 30 dəqiqə ərzində gəlmək məqbul hesab edilir.[53]
Azərbaycan ziyarətgahının (pir) içində olan hər kəs yazılmamış qaydalara əməl etməlidir. Sıra halında, saat əqrəbinin əksi istiqamətində 3 dəfə türbənin ətrafında fırlanmalıdır. Məscidlərdəki kimi pirlərdə də ayaqqabı ilə gəzmək olmaz. Qadınların başı bağlı olmalıdır. Bu qadın örtüsü hər ictimai yerdə geyilməli olan müasir hicab kimi deyil. Bu baş örtüləri qadınların saçlarını gizlətmir.[54]
Adət-ənənə nümunələri
- Mərasimlər. Müxtəlif mərasimlər lirik nəğmələr, inam və sınamalar və s. bu kimi janr və ədəbi formalar vasitəsilə icra edilir. Mərasimlər mövsüm (Günəşi çağırma ayini, saya, sucəddim və s.) və məişət (adqoyma, duz ayini, yuğ, toy və s.) mərasimləri olmaq üzərə iki hissəyə bölünür.[55]
- Köçərilik. Azərbaycanlılar arasında tarixən və qismən müasir dövrdə köçəri (tərəkəmə) və ya yarımköçəri (elat) həyat tərzi keçirən icmaların mədəniyyəti və adət-ənənələridir. Azərbaycanda elatların istifadə etdiyi müvəqqəti yaşayış məskənlərinə oba, şenlik, sığırxana, yataq, binə, yurd, düşərgə, qışlaq, dəkkə, dəngə, yaylaq və s. daxil idi.[56] Yaylaq vaxtı istifadə edilən evlər alaçıq, coma, dəyə, muxuru, qarakeçə, dünnüklü ev, kolux, mağardəyə və s.-dir.[57] Köçərilər dəvəçilik, qoyunçuluq, toxuculuq kimi peşələrlə məşğul olublar.[58][59][60]
- Türkəçarə. Azərbaycanlıların inanclarına və adət-ənənələrinə görə xəstəliklərin müalicəsidir. Vergili türkəçarəçilərin sənəti vergi kimi aldıqlarına inanılır, onların peşələri ustad-şagird yolu ilə öyrədilmir. Bunlara hanıxçılıq, əbəçilik (mamaçalıq), sınıqçılıq, çöpçülük və s. aiddir.[61]
- Ziyarətgahlar. Azərbaycanlılar tərəfindən ziyarət edilən pir, ocaq və s. müqəddəs yerlər daxildir. Bu yerlər əsasən ayrı-ayrı müqəddəs şəxslərin adları, daş, ağac, su-bulaq, qəbir və s. ilə əlaqələndirilir.[62] Belə yerlərlə bağlı adətlərə misal olaraq dağlara qanlı qurban verilməsi, ölülərin yüksək yerdə dəfn edilməsi, sudan üç daş götürmə adəti misal göstərilə bilər.[63][64][65]
İnanc nümunələri
- Yaradılış inancları. Azərbaycanlıların mifik inanclarına görə dünyanın yaradılması və ilk insanların (əcdadların) məskunlaşmalarını təsvir edir (aləmin yatdığı vaxt, Günəşin övladları, uğuzlar və s.). Qədim bir Azərbaycan əfsanəsinə görə, göylə birlikdə yoxdan var edilən yerin ardınca heyvanlar, bitkilər və insanlar yaradılmışdır. İnsanlar qısa müddət ərzində çoxalıb yerə sığmadıqları üçün bir-birləri ilə mübarizə etməyə başlamışdılar. Bundan sonra başlanğıcda bir olan göy və yer bir-birindən ayrılmışdır.[66]
- Təqvim inancları. Azərbaycanlılarda ilin müxtəlif vaxtlarının adlandırılması ilə bağlı yayılmış inanclardır (qarayaz, quyruqdoğdu, Kiçik Çillə və s.). Xalq arasında yayılmış inama görə, təzə ilin necəliyi, yaxşımı, pismi olacağı, məhz adlandırıldığı heyvanın xasiyyəti, əlaməti ilə bağlıdır. Məsələn, il ilan üstündə təhvil olanda deyirlər ki, havalar isti, quraqlıq keçəcək, münasibətlər normal olmayacaq. Dovşan ilində məhsul bol olur, əjdaha (timsah) ilində çoxlu yağış yağır, donuz ilində havalar sərt keçir və s.[67]
- Ovçuluq inancları. Azərbaycanlıların mifik inanclarına və adət-ənənələrinə görə ovçuluqla bağlı inanclar, ov zamanı icra edilən rituallardır. Azərbaycan ovçuluq inanclarına görə, ovçular həm fiziki, həm əxlaqi baxımdan təmiz olmalı, ova çıxan adam haram yeməməli, yalan danışmamalı və pislik etməməlidir. Azərbaycan inanclarına görə ovçu ovun qəlbini özü yeməlidir.[68] Buna səbəb ovun sürətini və gücünü əldə etmək ola bilər.[69] Ovlanan heyvanın başı və dərisi onu ovlayan ovçuya verilər.[70] Zəngəzur folkloruna aid bir şeirdə ov ətinin satılmaması qaydası qeyd edilir.[71] Digər qaydalar ov ətinin içki ilə içilməməsi, ovdan qayıdarkən rastlaşılan hamıya ovdan pay verilməsi, ovçu sayılan ov quşlarına güllə atılmamasıdır.[69]
- Sehr. Fövqəltəbii qüvvələrin gücü ilə dünyaya (təbiət hadisələrinə, ruhlara, adamların əhval-ruhiyyəsinə, sağlamlığına) təsir etməyin yolunun tapılması əfsun, cadu, sehr, tilsim, fal və duaların toplusu şəklindədir. Köhnə dövrün azərbaycanlıları qorxunu götürməkdən ötrü (bəzi kəndlərdə indi də icra olunur) cəftə suyu içirdirdilər. Keçi piyini bədəninə sürtməklə xəstənin sağalacağına ümid bəsləyirdilər. Şər işlərin baş tutması üçün isə qurd yağından və ilan qabığından istifadə edirdilər. Kolu, tikanlı ağacların budaqlarını və üzərlik bitkisini evlərin astanasından asırdılar ki, pis nəzərləri içəri buraxmasın.[72]
Simvolizm
Rənglər
- Ağ. Azərbaycan nağıllarında yaxşı heyvanlar həmişə ağ rəngdə olur. Buna misal nağıllardakı ağ quşlar və ilanlardır. Ağın xoşbəxtlik rəmzi olması bir nağılın "ağ günlər" ifadəsi ilə bitməsindən bəlli olur. Ağın şər qüvvələri təmsil etməsi sadəcə ağ divlərdə müşahidə edilir.[73] Ağ rəngin yas paltarı rəngi olaraq istifadə edilməsi adəti tarixən Azərbaycanda (məsələn, Naxçıvanda) olmuşdur. Yasdan çıxdıqdan sonra ağ paltar geyilməzmiş. Ağ rəng matəm rəngi hesab edildiyinə görə bəzi Azərbaycan rayonlarında yatan uşağın üstünə ağ örtük örtməzlər. Qafqazda yaşayan qumuq və qaraçaylı kimi türk xalqlarında da ağın yas rəngi kimi roluna rast gəlinir. Azərbaycan dilində "ağ yalan", "ağ böhtan", "üzümü ağ elədin" ifadələri vardır.[74]
- Göy. Türk xalqlarında, o cümlədən Azərbaycan türklərində göy rəng şənlik, sevinc, şad xəbərin rəmzidir. Buna səbəb göy rəngin adını Tanrı məkanı Göydən alması ilə bağlıdır.[75]
- Qara. Azərbaycan nağıllarında şahların yasında şəhər sakinlərinin geydiyi rəngdir. Bəzi nağıllarda yas olduğunu bildirmək üçün şəhərin yuxarısından qara bayraq asılır. Azərbaycan məsəllərində də uğursuzluq qara rənglə əlaqələndirilir ("Qara xəbər tez yayılar"). Qara rəngli heyvanlar da şər qüvvələri təmsil edir. İstisna qara atdır. Çünki köçəri türklərdə at vacib heyvan olub. Qara at ya qəhrəmanı xilas edir, ya da ona çətin tapşırıqda kömək edir.[76]
- Qırmızı. Qırmızı rəng sağlamlıqla əlaqələndirilir.[77] Rəngin tanınma, tanıtma xüsusiyyəti vardır. Nişanlılar tanınmaq üçün qırmızı paltar geyinərdi. Oğlan evindən qıza qırmızı don gələrdi, qız da oğlan üçün qırmızı köynək tikərdi. Qız evlənəndə qırmızı duvaq örtərdi.[78]
- Qızılı və gümüşü. Bu rənglər həm birlikdə, həm ayrı-ayrı istifadə edilir. Qızılı və ya gümüşü saç qəhrəmanın gözəlliyini bildirir. Buna nümunə olaraq, Üç bacı nağılında saçları yarı qızılı, yarı gümüşü olan qız-oğlan əkizinin doğulmasıdır. Bu rəng kombinasiyası sarayın, pilləkənlərin və fəvvarənin gözəlliyini bildirmək üçün də istifadə edilir.[79]
- Sarı. Rəng xəstəlik, quraqlıq, qıtlıq, xəbislik, bədlik ilə əlaqələndirilir.[77][80]
- Yaşıl. Bu rəng təbiətin və həyatın simvoludur. Azərbaycan nağılında yaşıl muncuq yeməklə hamilə qalınması yaşıl rənginin məhsuldarlıq (balavermə) ilə əlaqəsini göstərir. Azərbaycan folklorunda yaşıl rəngin mənasını başa düşmək üçün türk köçərilərinin yaşadığı ərazilərin təbiətində yaşıl və sarı təzadını başa düşmək lazımdır.[77]
Saylar
Azərbaycan inanclarında müəyyən saylar sehrli qüvvəyə malikdir, bəziləri xeyir gətirir, bəziləri isə şər qüvvənin təmsilçisidir. Üç, yeddi və qırx sayları Azərbaycan folklorunda uğurlu hesab edilir və çox istifadə edilir. Sayların sehrli qüvvəsinə inam qədim dünya görüşlərindən, qam-şaman kontekstindən, sayların müqəddəsliyinə inam isə İslam dininə və qızılbaşlığa sufi təsirindən qaynaqlanır.[81]
- Üç. Çətin doğum zamanı qadının başı üstündə daş və ya başqa əşyalar 3 dəfə bir-birinə vurulur. Uşağın qırxı çıxanda çimizdiriləndə (Azərbaycan duz ayini) xüsusi ayin mahnısı oxunulur və uşağın başından 3 dəfə su axıdılır. Azərbaycan nağıl və dastanlarında evləcək qız və oğlanlar bir-birinə 3 sual verir və bir-birini 3 dəfə sınayırlar. Gəlin ata evindən yola salınarkən başına 3 dəfə duz dolandırılır və gəlin ocağın başına 3 dəfə fırlanır. Dəfndən sonra 3 gün boyunca mərhumun yaxınlarının evi ziyarət edilir və onun üçü (ölümün 3-cü günündə qeyd edilən hüzr mərasimi) verilir.[82]
- Yeddi. Məişət mərasimlərində 7 sayına müraciət özünü evlənən qız üçün 7 oğul istənilməsində göstərir. Övladı olmayan qadın 7 qəbirdən torpaq götürüb, su qatır və bu suda çimir. Xəstələnən uşağa 7 qapının cəftə suyu dadızdırılır və 7 həyətdən 7 çöpün tüstüsü uşağın burnuna tutulur. Ölənin yeddisi (ölümün 7-ci günündə qeyd edilən hüzr mərasimi) keçirilir.[83]
- On üç. "On üç nəhsdir, düşər-düşməzi olar" deyilməsi onu göstərir ki, bu say bəzən insanlara uğur, bəzən uğursuzluq gətirir.[84]
- Qırx. Uğurlu saydır, Azərbaycan ənənələrinə görə, ölənin qırxı (ölümün 40-cı günündə qeyd edilən hüzr mərasimi) keçirilir.[81]
Ədəbiyyatda nəsihət və dəyərlər mövzusu
Monqol hakimiyyəti dövrünün çətinlikləri zamanı həm Anadolu, həm Azərbaycanda sadə camaat sufi şeyxlərin ətrafında birləşmiş, mürid və dərvişlərin sayı artmışdır. Azərbaycanda Şirvan-ı Kəbirdən başlayaraq Əbu Səid, Baba Kuhi, Əxi Fərəc Zəncani, Naxçıvanlı Xacə Məhəmməd Xoşnam, Xoylu Əxi Evrən, İzzəddin Həsənoğlu kimi şəxsiyyətlər və əsərləri xalqa mənəviyyat aşılamışdır.[85] Anadolu və Azərbaycanda monqol dövrünün çətinlikləri vaxtında dövrün ozanları xalqa mənəviyyat aşılamaq üçün ideal insan və xarizmatik lider rolunu İmam Əlidə görmüş və heç bir məzhəbi təəssübkeşliyə yönəlmədən onun həyatını dastanlaşdırmışdır.[85]
Dastanlar (tez-tez musiqi ilə müşayiət edilən, epik nəsr və poeziya) Azərbaycan kimliyinin, kollektiv yaddaşının, qəhrəmanlıq və mənəviyyat nümunələrinin, gender normaları və cinsi münasibətlərin əsasını təşkil edən şərəf və davranış kodeksinin tərkib hissəsidir. Belə dastanlarda ailə, klan və tayfaya sadiqlik, cəsarət və səmimilik başlıca xüsusiyyətlərdir. Tayfanın və vətənin qorunması, xarici işğalçılardan azad edilməsi dastanların əsas mövzularıdır. Qadınlar və kişilər belə dastanlarda birlikdə mübarizə aparırlar.[86]
XVI əsr Azərbaycan şairi Şah İsmayıl Xətainin "Nəsihətnamə"sində tövhid və imamətdən bəhs edildikdən sonra əsərin nəsihət hissəsi başlayır. Burada birinci verilən məsləhətlər şahın hakimiyyətinin dəstəklənməsi, şaha sədaqət haqqındadır. İkinci qrup nəsihətlər isə din və təriqət əxlaqı haqqındadır, yeni dərvişlərə yol göstərilməsi, təriqət qaydaları ilə tanışlıq məqsədi daşıyır.[87] XIX əsr nəqşibəndi xadimi Mir Həmzə Nigari (1805–1855) türk dilində, nəsihətverici sufi əsəri "Nigarnamə"ni yazmışdır.[88]
Azərbaycan nağılları
Azərbaycan nağıllarında "ədalət" anlayışı ədalətli, bölüşməyi bilən qəhrəmanlar vasitəsilə uşaqlara çatdırılır. Ədalətsiz davranan qəhrəmanlar ya cəzalandırılırlar, ya da səhvlərini başa düşüb haqqın yanında olarlar. Nağıllarda haqlı ilə haqsızın arasındakı mübarizə göstərilir. Axırda ədalətli olan qalib gəlir.[89][90] "Dostluq" anlayışı isə həm insanlar arasında, həm də insanlarla qeyri-insanı varlıqlar arasında özünü göstərir. "Dostluq" anlayışı bir-birinə kömək olmaq və vəfalı olmaq şəklində təqdim edilir.[90]
Nağıllarda verilən dürüstlük xüsusiyyəti isə doğru söz demək, etibarlı və sözündə möhkəm olmaq şəklində özünü göstərir. Yalan danışan və sözünün üstündə durmayanların dürüst qəhrəmanlar qarşısında məğlub olması uşaqlara dürüstlük dəyərini aşılayır.[90][91]
Bakıxanovun "Əxlaqın tərbiyələnməsi" və "Nəsihətlər kitabı" əsərləri
Abbasqulu ağa Bakıxanovun "Əxlaqın tərbiyələnməsi" (solda) və "Nəsihətlər kitabı" əsərləri
|
Azərbaycan alimi Abbasqulu ağa Bakıxanov "Əxlaqın tərbiyələnməsi" əsərində İslam təlimlərindən bəhs edir və onları Yunan fəlsəfəsi və Qərb dəyərləri ilə müqayisə edirdi.[92] Bu əsərin "Mülayimliyə riayət", "Yaxşı işlərin mükəmməlliyi haqqında", "İctimai ünsiyyət qaydaları haqqında", "Təvazökarlıq prinsipləri haqqında, "Vicdanı tərifləmək haqqında" və "Azla kifayətlənməyin üstünlükləri haqqında" adlı fəsilləri vardır. Bakıxanov bu əsərdə danışmaqdan çox dinləməyi, azla kifayətlənməyi, özünü idarə etməyi və sınamağı, vicdan və əxlaqi prinsipləri tətbiq etməklə özünü təkmilləşdirməyin zərurətini tərənnüm edir.[93]
Bakıxanovun həm Azərbaycan dilində, həm də fars dilində nüsxəsi olan "Nəsihətlər kitabı" əsəri gənc insanlar üçün məsləhətlər şəklində yazılmışdır. Bakıxanov bu əsərində ictimai münasibətlərdə intellekt və rasional düşüncədən istifadəni, biliyə yiyələnməyi, dürüstlük, ədalət və mülayimliyi vurğulayırdı. Kitab nə dil, nə tarix, nə də mədəni ənənələri paylaşmayan "bir gücün fəthi" (Rusiyanın Azərbaycanı nəzarətə götürməsi) qarşısında ictimai dəyərlərin yenidən təsdiqini təşkil edir. "Nəsihətlər kitabı"nda dini vəzifələri və əxlaqi davranışın müxtəlif baxışları verilmişdir (tənbəllikdən uzaq qalmaq, vəzifələrin icra edilməsi, başqalarının və ya özünün səhvlərinin ortaya çıxarılmaması, ədalətli davranış, dostlarla yaxşı davranış, özünəinam, var-dövlətin düzgün xərclənməsi, qanun, hakimiyyət və böyüklərə tabe olmaq və s.)[93]
"Nəsihətlər kitabı"nın mesajının türk fikrindəki kökləri dövr baxımından rusların siyasi güc olaraq hakimiyyətindən əvvələ, hətta türklərin İslamı qəbul etməsindən əvvələ gedib çıxır. Bakıxanovun əsərdəki mesajı erkən türk ənənəsini (həm türk-İslam ənənəsi, həm də İslamdan əvvəlki türk ənənəsi) bilərək və ya bilməyərək daşıyır, həm də sufizmdən qaynaqlanır. Əsər mesaj baxımından Qaraxanlılar dövrünə aid "Qutadqu-bilik" əsəri ilə bir çox oxşarlıq daşıyır. "Nəsihətlər kitabı"ndakı mövzular "Qutadqu-bilik"də ən vacib rolu oynayır. Bu iki əsər arasında oxşarlıqlar "şahzadələr üçün güzgü" tipində yazılmış digər əsərlərdə ("Qabusnamə", "Siyasətnamə", "Nəsihət əl-Müluk") tapılmamışdır.[93]
İstinadlar
- ↑ Caferoğlu, 1956. səh. 66-67
- ↑ Царевич и лягушка // Фольклор Азербайджана и прилегающих стран. 1. Баку: Изд-во АзГНИИ. Азербайджанский государственный научно-исследовательский ин-т, Отд-ние языка, литературы и искусства (под ред. А. В. Багрия). 1930. 30–33. 2022-07-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-17.
- ↑ Челеби Э. Описание крепости Шеки/О жизни племени ит-тиль // Книга путешествия. (Извлечения из сочинения турецкого путешественника ХVII века). Вып. 3. Земли Закавказья и сопредельных областей Малой Азии и Ирана. Москва: Наука. 1983. 159. 2023-04-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-06-17.
- ↑ Togan, 1981. səh. 282
- ↑ Ахундова Н. Ф.. Развитие суфизма в Азербайджане: возвышение шейха Сефи ад-дина Исхака Ардебили в эпоху ильханата (на основе сведений западной историографии). — АНО "Научно-исследовательский институт истории, экономики и права", 2018. — 200 с. — ISBN 978-5-906724-35-9.
- ↑ Erol, 2021. səh. 87
- ↑ Erol, 2021. səh. 85-86
- ↑ GOULD, REBECCA. "SECULARISM AND BELIEF IN GEORGIA’S PANKISI GORGE." Journal of Islamic Studies, vol. 22, no. 3, 2011, pp. 339–73. JSTOR, http://www.jstor.org/stable/26200894 Arxivləşdirilib 2024-02-23 at the Wayback Machine. Accessed 23 Feb. 2024. page 359.
- ↑ Birgül Açıkyıldız. The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion. — New-York: I. B. Tauris & Co Ltd, 2014. — С. 191. — ISBN 9781784532161.
- ↑ Magomedkhan Magomedkhanov. Building of the Tower of Babel: Ethnolinguistic Processes in Dagestan. Russian Academy of Sciences, Dagestan Science Centre.
- ↑ Магомедханов, 2008. səh. 37
- ↑ Minahan, James B. Tat // Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia. — ABC-CLIO, 2014. — P. 261. — ISBN 9781610690188.
- ↑ Prof. Dr. Namiq Musalı. Kaçarlar döneminde türk kimliği ve türkçenin konumu meseleleri üzerine (тур.) // Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. — 2018. — C. 2. — S. 131–171. — ISSN 2602–2567.
- ↑ Gasimov, 2020. səh. 12-13
- ↑ "Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilmiş İlham Əliyevin təntənəli andiçmə mərasimi keçirilmişdir" (az.). president.az. 19 oktyabr 2013. İstifadə tarixi: 2024-10-16.
- ↑ Mənəvi Dəyərlərin Təbliği Fondunun yaradılması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı Arxivləşdirilib 2018-03-30 at the Wayback Machine. president.az, 10.10.2017 (az.)
- ↑ Goyushov, A. (2018). Azerbaijan (Vol 12, 2019). In S. Müssig, J. S. Nielsen, E. Račius, S. Akgönül and A. Alibašić (eds.), Yearbook of Muslims in Europe Online. Brill.
- ↑ Mehrangiz Najafizadeh. "Sources and Methods: Azerbaijan: Post-Soviet Period" (ingilis). Encyclopedia of Women & Islamic Cultures Online. (#accessdate_missing_url)
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild, 2007. səh. 354-355
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild, 2007. səh. 360
- ↑ 1 2 3 4 5 И. М. Джафарзаде, Р. И. Бабаева, М. И. Атакишиева. Народы Азербайджанской Советской Социалистической Республики. Азербайджанцы. Семья и семейный быт / Под редакцией Б. А. Гарданова, А. Н. Гулиева, С. Т. Еремяна, Л. И. Лаврова, Г. А. Нерсесова, Г. С. Читая. — Народы Кавказа: Этнографические очерки: Издательство Академии наук СССР, 1962. — Т. 2. — С. 131–142.
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild, 2007. səh. 364
- ↑ 1 2 3 4 Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild, 2007. səh. 367-369
- ↑ Qiyasəddin Qeybullayev. Azərbaycanlılarda ailə və nikah. Bakı. 1995. səh. 429.
- ↑ Этнопсихологический словарь. — М.: МПСИ. В. Г. Крысько. 1999 (англ.).
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 5
- ↑ История Азербайджана. — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1960. — Т. 2. — С. 274.
- ↑ 1 2 3 4 5 SARPKAYA, S. (2021). Azerbaycan Türklerinin Atasözlerinde "Yiğit (Kahraman)" Kavramı. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(3), 199–215. https://doi.org/10.34083/akaded.983659 Arxivləşdirilib 2023-06-29 at the Wayback Machine
- ↑ 1 2 Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 58-59
- ↑ 1 2 3 Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 60
- ↑ 1 2 Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 77
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 61
- ↑ 1 2 Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 63-64
- ↑ 1 2 Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 65-66
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 70-71
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 74-75
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 76
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 92-93
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 94
- ↑ Ganiyeva, 2021. səh. 959
- ↑ 1 2 Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 117-118
- ↑ 1 2 Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 119
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 121
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 125-126
- ↑ İnalcık, 2011. səh. 121
- ↑ Stollberg-Rilinger, Barbara, "Court ceremonial", in: Encyclopedia of Early Modern History Online, Editors of the English edition: Graeme Dunphy, Andrew Gow. Original German Edition: Enzyklopädie der Neuzeit. Im Auftrag des Kulturwissenschaftlichen Instituts (Essen) und in Verbindung mit den Fachherausgebern herausgegeben von Friedrich Jaeger. Copyright © J. B. Metzlersche Verlagsbuchhandlung und Carl Ernst Poeschel Verlag GmbH 2005–2012. Consulted online on 30 June 2023 <https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-early-modern-history-online/court-ceremonial-COM_020904 Arxivləşdirilib 2023-06-30 at the Wayback Machine>
- ↑ Floor, Javadi, 2013. səh. 5
- ↑ Floor, Javadi, 2013. səh. 7
- ↑ ‘Language and Translation at the Safavid Court Arxivləşdirilib 2024-04-23 at the Wayback Machine’. Hilâl, 8 April 2022. https://doi.org/10.30687/978-88-6969-592-6/001. (page 10)
- ↑ Floor, Javadi, 2013. səh. 10
- ↑ 1 2 3 Kartari, 1986. səh. 339-340
- ↑ Kartari, 1986. səh. 341
- ↑ 1 2 3 "Exploring The Cultural Tapestry Of Azerbaijan". globalvisacorp.com. June 30, 2017. 2024-02-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-01.
- ↑ Wiktor-Mach, 2017. səh. 100-101
- ↑ Qalib Sayılov. "MƏRASİM FOLKLORUNUN JANR SPESİFİKASI". AMEA Folklor İnstitutu (Azərbaycan).
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild, 2007. səh. 23-26
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, II cild, 2007. səh. 76-78
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, I cild, 2007. səh. 277-278
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, I cild, 2007. səh. 228-229
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, I cild, 2007. səh. 446
- ↑ NÜBAR HƏKİMOVA. "AZƏRBAYCAN FOLKLORUNDA XALQ TƏBABƏTİ İLƏ BAĞLI İNANCLAR SİSTEMİ" (az.). AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI FOLKLOR İNSTİTUTU. 2017.
- ↑ TÜRK-İSLAM MƏDƏNİYYƏTİ İLƏ BAĞLI İNAM YERLƏRİ: PİRLƏR (Naxçıvan şəhəri materialları əsasında). Asəf ORUCOV
- ↑ Türklerde Dağ Kültü Inancı Ve Altay, Tıva Ve Şor Destanlarında Dağ (Seniha Sönmez). Balıkesir, 2008.
- ↑ İRAN TÜRKLÜĞÜNDE GELENEKSEL TÜRK İNANÇLARININ ETKİ VE İZLERİ. Impact and Traces of Traditional Turkish Beliefs Among Iranian Turks. Yrd. Doç. Dr. Mousa RAHIMI.
- ↑ TÜRK KÜLTÜRLÜ HALKLARDA AHIR ÇERŞEMBE’NİN MİTOLOJİK MUHTEVASI. Yaşar Kalafat
- ↑ Türk Mitolojisinin Ana Hatlari. Yaşar Çoruhlu, 2002. 237 səhifə
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 421
- ↑ Celilova, 2019. səh. 62
- ↑ 1 2 Ləman Vaqif qızı Süleymanova. Şəki folklor mühiti, Bakı, 2012. – 248 səh. səh 97–98.
- ↑ Celilova, 2019. səh. 77
- ↑ Celilova, 2019. səh. 65
- ↑ Qafarlı, Ramazan, AZƏRBAYCAN TÜRKLƏRİNİN MİFOLOGİYASI, ADPU, 2010
- ↑ Agirel, 2009. səh. 95
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 354
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 361
- ↑ Agirel, 2009. səh. 92-93
- ↑ 1 2 3 Agirel, 2009. səh. 96-97
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 356-357
- ↑ Agirel, 2009. səh. 99
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 359
- ↑ 1 2 Abdullayeva, 2022. səh. 786
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 365-367
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 370-371
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası, III cild, 2007. səh. 375
- ↑ 1 2 Altaylı, 2023. səh. 239
- ↑ Tohidi, 2000. səh. 268
- ↑ Abdullayeva, 2022. səh. 783-784
- ↑ Tahsin Yazıcı. "HAMZA NİGARİ". Encyclopaedia Iranica Online (Brill). (#accessdate_missing_url)
- ↑ Budak, Küçükşen, 2023. səh. 139
- ↑ 1 2 3 Budak, Küçükşen, 2023. səh. 140
- ↑ Budak, Küçükşen, 2023. səh. 141
- ↑ Javadi, Hasan, "BAKIKHANOV, ABBAS-KULI-AGA", in: Encyclopaedia Iranica Online, © Trustees of Columbia University in the City of New York. Consulted online on 18 March 2023.
- ↑ 1 2 3 "NASIHATLAR OF ABBAS KULU AGHA BAKIKHANLI. Audrey L. ALTSTADT | Central Asian Monuments | Edited by H. B. Paksoy | CARRIE Books". Vlib.iue.it. 2019-05-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-12-02.
Ədəbiyyat
- Avcılık İnanç Ve Ritüellerine Bakış. Aynur Celilova. Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi, 2019, Cilt 5, Sayı 8, s. 62–86
- Agirel, S. (2009). Colour Symbolism in Turkish and Azeri Folk Literature. Folklore, 120(1), 92–101. http://www.jstor.org/stable/40646493 Arxivləşdirilib 2022-11-04 at the Wayback Machine
- Azərbaycan etnoqrafiyası. Üç cilddə. I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 544 səh.
- Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə II cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007, ISBN ISBN 5-17-033764-7.
- Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.
- Halil İnalcık (2011). Has-Bağçede ʿAyş u Tarab: Nedimler, Şairler, Mutribler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Kartari, A. (1986). Azeri ve Fırat Havzası Mutfak Kültürlerinin Karşılaştırmalı İncelemesi. Belleten, Türk Folkloru Yayınları, İstanbul.
- Caferoğlu, Ahmet. Azerbaycan ve Anadolu Folklorunda Saklanan İki Şaman Tanrısı (türk). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 5, Sayı 1–4. 1956.
- Магомедханов М. М. Дагестанцы: Этноязыковые и социокультурные аспекты самосознания. Москва: ООО "ДИНЭМ", 2008. – 272 с.
- Togan, Zeki Velidi. Ümumi türk tarihine giriş (cilt I). İstanbul: Enderun Kitabevi. 1981. səh. 538.
- Willem Floor, Hasan Javadi. The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran // Iranian Studies. Vol. 46. Issue 4. — 2013.
- ALTAYLI, S. (2023). İZZEDDİN HASANOĞLU’NUN "KİTAB-I SİRETÜ’N NEBİ" MESNEVİSİNDE HZ. ALİ CENKNAMELERİNİN İZLERİ. Karadeniz Araştırmaları, 20(77), 237–258. https://doi.org/10.56694/karadearas.1267678
- Abdullayeva, T. (2022). Şah İsmayıl Xətayinin "Nəsihətnamə" Əsərinin Forma-Tematik Təsnifatı. Akademik Tarih Ve Düşünce Dergisi, 9(3), 777–791.
- Budak, H., & Küçükşen, K. (2023). Azerbaycan Masallarının Kök Değerler Çerçevesinde İncelenmesi. Medeniyet Ve Toplum Dergisi, 7(2), 131–151.
- Nayereh Tohidi. "Gender and National Identity in Post-Soviet Azerbaijan: A Regional Perspective in Gender and Identity Construction" (ingilis). Brill. 01 Jan 2000. (#accessdate_missing_url)
- Gasimov, K. (2020). The Bureaucratization of Islam in Azerbaijan: State as the Principal Regulator and Interpreter of Religion. Central Asian Affairs, 7(1), 1–37.
- Ganiyeva, F. (2021). AZERBAYCAN’IN GELENEKSEL KÜLTÜRÜNDE ETNİK BİR İŞARET OLARAK MİSAFIRPERVERLİK. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(35), 956–967. https://doi.org/10.12981/mahder.933966
- Erol, İbrahim. "Hâlidî Tasavvuf Tefekkürünün Azerbaycan Sosyokültürü Üzerindeki Etkisi". Usul İslam Araştırmaları 36/36 (Kasım 2021), 71–95.
- Wiktor-Mach, Dobroslawa (2017). Religious Revival and Secularism in Post-Soviet Azerbaijan. De Gruyter.
Əlavə oxu
- Alan, S. (2023). AZERBAYCAN TÜRKÇESİ DEYİMLERİNDE SAYGI VE SAYGINLIK ELDE ETME (ESKİ TÜRKÇE PARALELİNDE) . Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13 (1), 24–54 . DOI: 10.55179/dusbed.1104042
- Büyükokutan Töret, A. (2017). AZERBAYCAN TÜRKLERİ ATASÖZLERİNİN SOSYAL KONTROL MEKANİZMASINI SAĞLAMA İŞLEVİ . Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10 (1), 197–208 . DOI: 10.17218/hititsosbil.293023
- Yakar, Ü. (2018). 1920–1930 Yıllarında Azerbaycan’ın Milli ve Manevi Değerlerine Karşı Sovyet Rusya Tarafından Yürütülen Asimilasyon Siyaseti . Vakanüvis — Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 3 (1), 306–325 . DOI: 10.24186/vakanuvis.415885
- Ceri-Booms, M. (2014). "Cross-Cultural Comparison of Work Ethics in Azerbaijan, Turkey and Russia". In The Value of Work in Contemporary Society. Leiden, The Netherlands: Brill.